Page 121 -

өндірілетін өнім ірі тұтыну көзіне де бағдарланады. Қазіргі заманғы кәсіпо- КЕСТЕМЕН ЖҰМЫС
рындар салық жеңілдіктері бар «еркін экономикалық зоналарда» және Кесте мен мәтін бойынша
шегаралық аудандарда көбірек орналасады. Бұл аумақтарда халықаралық шикізаттық және еңбек ре-
экономикалық аудандар да қалыптасуда. Өнеркәсіптің теңіз жағалаула- сурстарының шаруашылық
рына «ығысуы» да байқалады. Соның нәтижесінде кейбір портты қалалар салаларын орналастыруда
маңында сырттан әкелінетін шикізатты бастапқы өңдеуден өткізетін ірі не себептен шешуші фак-
өнеркәсіптік кешендер пайда болған. Сонымен өнеркәсіптің дамуы мен тор болып есептелетінін
орналасуында қарама-қарсы екі бағыт түйіседі. Біріншіден, технологиялық дәлелде.
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
жағынан сабақтас өндірістерді біріктіру негізінде аумақтық-өндірістік ке-
шендер түзілсе, екіншіден, экономикалық тиімділік факторы негізінде бір
саладағы кәсіпорындарды шашырата орналастыру байқалады. ЗЕРТТЕ
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
• Қазақстанда темір
кенінің 90%-ға жуығы
орналастыру Қостанай облысы ау-
факторлары мағында орналасқан
өнеркәсіп энергетикалық табиғи жағдай тұтынушылық мамандану экологиялық стратегиялық (Соколов, Сарыбай,
салалары шикізат отын су көзі еңбек көзі көліктік ғылыми әскери Лисаков, Аят, Қашар
кен орындары). Алайда
еліміздегі жалғыз толық
мұнай өндіру циклді (темір, шой-
газ өндіру ын, болат, прокат өн-
көмір өндіру діретін) қара металлур-
гия комбинаты (1942
жылу энергетикасы
жылы негізі қаланған)
қара металлургия Қарағанды облысын-
ауыр түсті металлургия дағы Теміртау қаласын-
да орналасқан. АКТ-ны
жеңіл түсті металлургия
пайдаланып, жоғары-
тамақ (қант)
да аталған жағдаяттың
тамақ (кондитер) орын алуына себеп
болған факторларды
анықта.
шешуші фактор орташа маңызы бар
маңызды фактор маңызы жоқ

▲ Өнеркәсіпті орналастыру факторлары

Өнеркәсіп – Қазақстан шаруашылығының басты саласы. Ел экономи-
касының алға басуы да соған байланысты. Жалпы алғанда, өндіруші және
өңдеуші өнеркәсіптен тұратын қазіргі заманғы индустрия – алуан түрлі
өндірістердің жиынтығы. Өнеркәсіп өндірісі мен салаларының қаржы- БІЛІМІҢДІ ШЫҢДА
ны, ғылымды, еңбекті, шикізатты, энергияны және суды қажет ету деңгейі 1. «Ш аруашы лы қ
әртүрлі. Өнеркәсіп өнімінің 10%-ы (өзіндік құны бойынша) өндіруші салаға кәсіпорындарын ұй-
тиесілі болса, қалған өнімді өңдеуші кәсіпорындар береді. Яғни, темір кеніне ымдастыру» дегенді
қарағанда дайын болат немесе шойын бағасы салыстырмалы түрде жоғары қалай түсінесің?
деген сөз. Өйткені, сол 1 т болатты өңдеу үшін 250 т су қажет. Бұл дегеніміз, 2. Шаруашылық кә сіп-
дайын бұйымның құны оған кететін шығындарды (шикізатты тасымалдау, орын да рын орна лас-
өңдеу шығындары, тұтынушыға жөнелту) да есепке алады. Алайда дайын ты ру да фак тор лар
өнім бағасы аса қымбат болмауы қажет. Мысалы, 1 т алюминий алу үшін мен заң ды лық тар ды
18 000 кВт/сағ электр энергиясы жұмсалады, сондықтан елімізде алюминий ес ке ру дің маңыз ды-
зауыты боксит өндіретін Арқалық қаласында емес, арзан электр энергиясы лы ғы на ба ға бер.
бар Павлодар қаласында салынған.

121