Page 100 -

10.3. Кинетикалық және

потенциалдық энергиялар

Ғимараттарды Кинетикалық энергия
бұзу үшін трос Айналаңа қара. Адамдар әртүрлі бағытта жүріп бара жатыр, автокөлік-
ұшына көлемді тер мен автобустар жолда ағылып жүр, ұшақтар ұшып, аспанда бұлт-
болат шар тар қалғып, жапырақтар ағаштан үзіліп түсіп жатыр және т.б. Осы мы-
textbooks nis edu kz
байланған салдардың барлығына не ортақ? Жоғарыда аталғандардың барлығы
экскаватор немесе қозғалыста. Оларға тағы бір ортақ зат бар - оларда кинетикалық деп
кран пайдаланады. аталатын энергия бар. Бірақ қозғалыстағы нысандардың әрқайсысының
Бұл тоқпақ шар кинетикалық энергиясы әртүрлі болады. Бұл неге байланысты? Бұл

қалайша қатты сұраққа жауап беру үшін басқа бір сұраққа жауап беріп көрейік: біз
қабырғаларды бұза қозғалыстағы нысандарға ортақ затты таптық, ал олардың қозғалыстары
бір-бірінен қалай ерекшеленеді? Жауап: олардың жылдамдықтары және
алады? массасы әртүрлі. Бұдан мынадай қорытынды жасауға болады: қозғалыс

энергиясы (кинетикалық энергия) масса мен жылдамдыққа тәуелді.

ЕСТЕ САҚТА! Қозғалыстағы дененің энергиясы кинетикалық энер-
гия деп аталады. Дененің кинетикалық энергиясы мына теңдеу-
мен анықталады:
масса∙жылдамдық 2
кинетикалық энергия = немесе
2
= v 2
E K
2
ОЙЛАН Денелердің өзара әсерлесу энергиясы потенциалдық энергия деп
аталады.
Ойыншы допты ұрғанға потенциалдық энергия=дене массасы • еркін түсу үдеуі∙биіктік
дейін және ұрғаннан кейін E =m∙g∙h
доп қандай энергияға ие р
болады? Ойыншы допты
жоғары лақтырғанда
энергияның қандай
түрленулері болатындығын Доп жоғары көтерілген сайын жылдам-
дығы төмендеп, кинетикалық энергиясы
сипатта. азаяды. Өз траекториясының ең жоға-
ры нүктесіне жеткенде доп бір сәтке
Допты жоғары лақтыр- тоқтағандай болып, кейін төмен қарай Төмен қарай түскенде
ғанда, алғашында ол жылдамдығы артып зулайды. Сөйтіп ең доптың жылдамдығы
барынша үлкен жылдам- жоғары нүктеде оның жылдамдығы, де- (және кинетикалық
дықта болады, яғни бұл мек кинетикалық энергиясы нөлге тең. энергиясы) артады және
кезде доптың кинетика- Бірақ доп мұнда максималды биіктікке жерден биіктігі (потен-
лық энергиясы максимал көтерілгендіктен максимал потенциал- циалдық энергиясы)
болады. дық энергияға ие болады. азаяды.
Механикалық энергия (Е) кинетикалық және потенциалдық энер-
гиялардың қосындысына тең:
Е=E +E
k р
Допты тігінен жоғары лақтырсаңыз, доп өзінің траекториясының ең
биік нүктесіне жетіп, қозғалыс бағытын өзгертеді - ол төмен қарай
құлайды. Допты тігінен жоғары лақтырғанда бастапқы жылдамдық
беріледі. Кейін жерге тартылыс күші әсерінен доптың жылдамдығы
азаяды. Ол максималды биіктікке жеткенде бір сәтке тоқтағандай
болып, төмен қарай құлайды. Осы кезде доптың жылдамдығы артып,
жерден алшақтығы азаяды.
100