Page 230 -

№5 зертханалық жұмыс. Ауырлық және серпімділік күшінің
әсерінен дененің шеңбер бойымен қозғалысын зерттеу

Бұл жұмыста ауырлық және серпімділік күшінің әсерінен дененің шеңбер бойымен қозғалысын зерт-
тейсің.
Құрал-жабдықтар: салмақсыз ұзындығы 45 см жіпке ілінген массасы
100 г болатын жүк (маятник), шеңбер сызылған А4 парағы, секундомер,
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
динамометр, сызғыш, штатив.

Құрал-жабдықтарды пайдалануға кірісердің алдында әр нұсқаулықты
(сұрақты) мұқият оқып шық.
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
1-сурет бойынша құралдарды жина.
Массасы 100 г жүгі бар жіпті штатив сақинасына іл.
1) Сызық бойымен дене қозғалатын шеңбердің радиусын өлше және
өлшем бірлігін көрсет. 1-сурет
R= .............................................................................................................
2) Төмендегі орынға кесте сал және оны (b) бөлімі бойынша нәтижелерді жазу үшін пайдалан.
Жіпті ілген нүктенің жанынан екі саусақпен ұстап, маятникті шеңбер бойымен қозғалысқа келтір.
Маятниктің айналу периодын есепте:
(I) Маятниктің 30 рет толық айналу уақыт интервалын секундомер арқылы анықта.
t= ..............................................................................................................с
(II) T = t фомуласы арқылы айналу периодын анықта.
N
(III) Тәжірибені 5 рет қайтала. Кестеге қажетті мәндер мен шамалар жазу үшін кесте сызып, құрастыр.

3) Жүкке екі күш әсер етеді: F ауырлық күші және арқанның керілу күші. Осы күштердің теңәрекетті
a
күші шеңбер центріне бағытталған. Бұл күш шеңбер бойымен қозғалған жүкке центрге тартқыш
үдеу береді.
4π 2 N 2
a = R ⋅ формуласы арқылы центрге тартқыш үдеудің орташа мәнін есепте.
OPT 2
t ( )
OPT a = ..............................м/с 2
орт
4) Теңәрекетті күштің модулін серіппенің серпімділік күшімен теңестіру арқылы бұл күшті динамоме-
трмен өлшеуге болады. Ол үшін динамометрге 2-суретте көрсетілгендей жүкті іліп, оны горизонталь
бойымен сызылған шеңбердің шетіне дейін тарт.
(I) Динамометрдің мәні серпімділік күшін көрсетеді. Серпімділік күшін жаз.
F = .......................Н
серп
(II) F=ma формуласымен теңәрекетті күшті анықта,
орт
мұндағы m – жүктің массасы.
F= .............................Н
5) Теория бойынша 2(І) және 2(ІІ) бөлімдерінде өлшен-
ген және есептелген күштердің модульдері тең болуы
керек. → 36 32 28 24 20 16 12 8 4 0
F
Осы теорияны нәтижелерін растайтынын көрсет және → 20 18 16 14 12 10 8 6 2 0
F
өз жауабыңды нәтижелеріңнің көмегімен негізде. сер
6) Осы экспериментте дәл нәтижелер алу неліктен қиын
болатынын түсіндіретін бір практикалық себеп келтір. 2-сурет
7) Экспериментті жақсартудың бір жолын ұсын.

230
230