Page 119 -

Физика

Жер жыл деп аталатын цикл бойымен өтеді. Жердің Күнді толық бір рет айналып
шығатын уақыты бір жыл деп аталады.
Сонымен қатар, біз бұл жолдың дөп-дөңгелек емес екендігін білеміз. Бұл сопақша
(эллипс), демек, Жердің Күннен ара қашықтығына байланысты күн сәулесінің
қарқындылығы өзгереді, бірақ бұл жыл мезгілдерінің ауысуының себебі емес.
textbooks nis edu kz
Сонымен қатар, жартышарлар да жыл бойында әртүрлі қарама-қарсы жыл мез-
гілдерін өткізеді. Жыл мезгілдерінің өзгеруінің басқа бір себебі болуы керек.

Жер орбита жазықтығына қарағанда өз осінен 23,5 градус бұрышпен айналады. Жыл
мезгілдерінің ауысуының негізгі себебі осы.

ЖЫЛ МЕЗГІЛДЕРІНІҢ АУЫСУЫНА НЕ СЕБЕП БОЛАДЫ?
Жалпы көзқарас бойынша Жер Күнді. Күн ортасында орналасқан, дөңгелек орбита бойымен айналмайды.
Жер Күнді, орбитаның бір жақ шетіне қарай Күн орналасқан, эллипс бойымен айналады.
Бұл Жерден дейінгі қашақтық жыл бойында өзгеріп отыратындығын білдіреді.

Солтүстік жарты шарда көктем
Оңтүстік жарты шарда күз
Солтүстік полюс Солтүстік жарты шарда қыс
Оңтүстік жарты шарда жаз
Солтүстік полюс

Солтүстік полюс
Солтүстік полюс
Оңтүстік полюс

Оңтүстік полюс
Солтүстік жарты шарда жаз
Оңтүстік жарты шарда қыс Оңтүстік полюс
Солтүстік жарты шарда күз
Оңтүстік жарты шарда көктем

ТАПСЫРМА Әртүрлі жартышарларда жыл мезгілдерінің ауысуын қалай түсіндіріп,
көрсетілім жасай аласың? Экватор айналасында өмір сүретін адамдар жыл мезгіл-
дерінің ауысуын қалай бақылай алады? Ғаламшар көлбеулігінің өзгеруіне байланыс-
ты жарық қарқындылығы қалай өзгереді? Не себепті?

СҰРАҚТАР МЕН ТАПСЫРМАЛАР

1. Жер бетіндегі күннің ұзақтығы неге тең? 4. Жыл мезгілдері адам үшін неге маңызды?
2. Не себепті күн мен түн ауысады? Егер Жер өз 5. Жердің оське қатысты көлбеулігі жоқ деп елестет.
осінен айналуын тоқтатса, не болар еді? Біз қандай жыл мезгілдерін бақылай алар едік?
Жауабыңды негізде.
3. Жыл мезгілдерінің ауысуы қалай жүзеге асаты-
нын сипаттап түсіндір. 6. Уақытты өлшеу үшін әртүрлі өркениеттер күнтізбені
қалай қолданғанын зертте. Олар күнтізбені қалай
құрғанын түсіндір.

119