Page 121 -

Физика
Тұтылу

Ай мен Күннің тұтылуы, адамзат тарихында
жылдар бойы қорқыныш пен үрей, таңданыс ту-
дырған, өте маңызды табиғи құбылыс болып та-
былады. Ежелгі заманда Күн мен Айдың тұтылуын
адамдар апатты оқиғалармен байланыстырды.
textbooks nis edu kz
Күн тұтылуы Ай Жерді айнала қозғала отырып, Токиода бақыланған күн тұтылуы, Жапония
орбита жазықтығын қиып күн сәулесін көлегейле-
генде болады. ЖЕР ОРБИТАСЫ
АЛАКӨЛЕҢКЕ
Ай тұтылуы Айдың Жер орбиталь жазықтығын КӨЛЕҢКЕ
қиып оның көлеңкесінде қалуы.

Толысу және қайту дегеніміз не?
АЙ
Теңіз толысуы мен қайтуы дегеніміз Жер бетін- КҮН
ТОЛЫҚ ТҰТЫЛЫ
дегі теңіздердің (кейбір көлдердің) деңгейінің кө- ЖАРТЫЛАЙ ТҰТЫЛЫ
терілуі мен түсуі. Толысулар қозғалысы Жер ай- ЖЕР
налатын болғандықтан Ай мен Күннің тартылысы ЖЕР ОРБИТАСЫ КӨЛЕҢКЕ
нәтижесінде пайда болады.
Сонымен қатар жағаның пішіні де толысу мас-
штабына әсер етеді. Толысу мен қайту биіктігінің
айырмашылығы толысу амплитудасы деп атала-
ды. Күн сайын жағаға жақын аудандарда екі толысу Күн
Ай асты облысы
мен екі қайту болып отырады. КҮН АЙ ОРБИТАСЫ

ЖЕР АЛАКӨЛЕҢКЕ
Ай
ТАПСЫРМА Теңіз жағалауындағы аудандарда
адамдардың өміріне толысу мен қайту қалай Күн және Ай тұтылулары
әсер етеді? Ай тартылысының Күн тартылысының
әсері Надир әсері
Ай асты облысы Күн Қайту
Толысу

Ай

Ай тартылысының Күн тартылысының
әсері Надир әсері
Қайту
Толысу
СҰРАҚТАР МЕН ТАПСЫРМАЛАР

1. Ай фазаларын атап оны түсіндір 5. Күн жүйесінің басқа ғаламшарларында Күн тұтылуы
мен Ай тұтылуы болуы мүмкін бе? Болса, олар Жер-
2. «Бүгін Ай жарық екен». Бұл тұжырым дұрыс дегімен бірдей бола ма, әлде өзгеше бола ма? Марста
па? Жауабыңды түсіндір және дұрыс тұжы- Жердегідей Күн мен Ай тұтылуы болуы үшін қандай
рым жаса.
шарттар қажет екендігін түсіндір.
3. Егер Ай Жерге жақындаса немесе одан 6. Ай мен Күн толысуларға қалай әсер етеді?
алыстаса Ай фазасы қалай өзгереді?
7. Қайту кезінде су қайда кетеді?
4. Неге әрбір жаңа айда күн тұтылуы, ал әрбір
толған айда ай тұтылуы болмайды?

121