Page 39 -

Физика

ЕСТЕ САҚТА! Халықаралық бірліктер жүйесінде (ХБЖ) көлем куб
метрмен (м ) өлшенеді. 3-дәреже үшін келесі қатынастар ақиқат: 80 400
3
60 300
1 л = 1 дм = 10 м , 1 мл = 1 см = 10 м , 1 мм = 10 м , 1 км = 10 м
3
-3 3
3
-9 3
3
3
9 3
-6 3
40 200
ТАПСЫРМА Шкаласының пішіні әртүрлі болатын өлшеуіш цилиндр- 20 100
лерге қара. a ә
textbooks nis edu kz
• Олардың әрқайсысының бөлік құны неге тең? 60 800
• Әр цилиндрдің өлшеу шегі қандай? 45 600
• Әр цилиндрдегі сұйықтықтың көлемін анықта.
30 400
Сұйықтықтың көлемін өлшеуіш цилиндрдің көмегімен өлшеуге бо- 15 200
лады. Цилиндрлердің пішіні әртүрлі болуы мүмкін. Сұйықтықтың б в
көлемін анықтау үшін өлшеуіш цилиндр шкаласының бөлік құнын
анықтау керек.
СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
V – V (40 – 20) мл мл см 3
а) ЦД = 2 1 = = 4 = 4 Ертеде сұйықтық көлемі бөшке-
N 5 бөл. бөл. бөл. мен өлшенген. Бөшкеге 10 шелек

сыятын. 1 шелекке — 10 ожау;
ЗЕРТТЕУ Күнделікті өмірде біз әдетте дұрыс емес пішінді дене- 1 ожауға — 10 тостақ. XVIII ғасыр-
лерді қолданамыз, мысалы тастар немесе картоп. Қатты заттардың дың соңында сұйықтық көлемі
және сұйықтықтың массасы және көлемі туралы не үйренгеніңді бөтелкемен өлшенетін. Қазіргі
таңда қолданатын сұйықтықты
еске түсір. Дұрыс емес пішінді дененің көлемін өлшеуіш цилин- өлшеу — литр, декалитр, тек-
дрдің және су көмегімен қалай анықтауға болатынын ойлап көр. ше метр және текше сантиметр
Топта талда, жоспар құр және оны жүзеге асырып көр. 1916 жылы енгізілген.

Есеп шығару мысалы

Биіктігі 5 дм, ұзындығы 70 см және ені 0,4м аквариум жартылай
сумен толтырылған. Есепте: а) аквариумның көлемін; ә) құйылған
судың көлемін.
Берілгені ХБЖ Шешуі

а = 5 дм 0,5 м Аквариум көлемі
b = 70 см 0,7 м V = a · b · c
a
с = 0,4 м V = 0,5 м · 0,7 м · 0,4 м
a
h = 0,2 м V = 0,14 м 3
a
V — ? Құйылған судың көлемі
a
V — ? V = 0,14 м : 2 = 0,07 м 3
3
в в
Жауабы: V = 0, 07 м 3
в
СҰРАҚТАР МЕН ТАПСЫРМАЛАР

1. .Құмыра әрқайсысының сыйымдылығы 150 мл болатын 3 стақан сүтпен толтырылған. Құмыраға қанша
сүт (м , дм , см және л-мен өлшегенде) құйылған?
3
3
3
2. Жүзуші түбінің ауданы 12 м хауызға сүңгиді.
2
а) Егер жүзушінің дене көлемі 60 дм болса, хауыздағы су деңгейі қандай биіктікке көтеріледі?
3
ә) Егер бастапқыда су деңгейі 1,8 м, ал хауыздың тереңдігі 2 м болса, шетінен су төгілмейтіндей хауызға
қанша жүзуші сыяды?
3. Жіңішке қағаз бетінің көлемін қалай өлшеуге болады? Бір қағазқыстырғыштың көлемін қарай өлшеуге
болады?

39