Page 36 -

4.1. Дененің массасы

Сен қалай Саған масса ұғымы балалық шақтан бері таныс. Табиғаттағы
ойлайсың, барлық үлкен және кішкентай денелердің — Күн, Жер, адам, су
неліктен қарбызға тамшысы, құм қиыршығы — «масса» деп аталатын өзіне тән жалпы
қарағанда алманы сипаттамасы бар. Бүкіл денелер атомдар мен молекулалардан тұра-
textbooks nis edu kz
орнынан қозғалту тындықтан, дене массасы бүкіл атомдар мен молекулалар массасына
оңайырақ? тең болады. Түрлі заттарда молекулалар массалары әртүрлі. Мысалы,
темір молекулаларының массасы алюминий молекулаларының мас-
Неліктен ауыр сасынан кем. Сондықтан бірдей пішінді заттардың массалары әртүрлі
денені қозғалысқа болуы мүмкін. Дене массасы денедегі зат мөлшерімен анықталады.

келтіру және Дене массасы m әрпімен белгіленеді. ХБЖ жүйесінде масса бірлігі
қозғалыстағы ауыр килограммен алынады (1 кг). Килограммның халықаралық эталоны
денені тоқтату иридий мен платинаның қоспасынан жасалған. Ол Севре қаласында
қиын болып келеді? (Парижге жақын) сақталады. Әлемде эталондық килограммның 40-қа
жуық көшірмесі бар, олардың барлығы түрлі елдерге таратылды.
Қазақстанда, Алматы қаласында 1984 жылы «Эталон» зауыты масса
бірлігінің Мемлекеттік эталоны – массасы 1 кг гір әзірледі.
Іс жүзінде, сонымен қоса, массаның басқа өлшем бірліктері қол-
данылады: тонна (т), грамм (г), миллиграмм (мг).

1 тонна = 1000 кг (10 кг) 1 г = 0,001 кг (10 кг)
3
-3
1 кг = 1000 г (10 г) 1 мг = 0,001 г (10 г)
3
-3
Супермаркеттегі таразы
1 кг = 1 000 000 мг (10 мг) 1 мг = 0,000001 кг (10 кг)
-6
6
СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
Ерте замандарда масса бірлігі ретінде белгілі бір дақылдың
дәні алынатын. Таяу Шығыс пен Азия базарларында зергерлер
айлауықтың дәнін қолданған, оның грек атауы — keration. Сол
Цифрлы ванналық таразы дақылдардың массасы бірдей болды, сондықтан оларды баға-
лы тастарды өлшеу үшін қолданды. Әлі күнге дейін зергерлер
бағалы тастардың массасын каратпен санайды (1 карат = 0,2 г).

Дене массасын таразымен өлшеу

Дене массасын оқу таразысы, медициналық, аналитикалық, дәрі-
ханалық, электронды және басқа таразылардың көмегімен өлшеу-
ге болады. Дене массасын өлшеу - оны гір массасымен салыстыру
Көне аспазханалық таразы деген сөз.

ЗЕРТТЕУ Иінтіректі және электронды таразыны қолдана отырып,
өзіңде бар заттардың массаларын анықта.

Масса — дене инерттілігінің шамасы

Табиғаттағы денелер жалғыз емес, олар әрдайым бір-бірімен өза-
ра әрекеттеседі. Екі дене өзара әрекеттессе, олардың пайда бола-
Цифрлы зертханалық тын жылдамдықтары массаларына тәуелді. Бір дене екінші денеге
36