Page 74 -

8.3. Изотоптар

textbooks nis edu kz
«Ауыр» су Ойланыңдар
дегеніміз не? Сутек изотоптарының бір-бірінен айырмашылығы неде? Олардың
атауы неге тәуелді?
Диаграммаға қараңдар. Диаграммада әртүрлі үш атом көрсетілген.
Ол үш атом да сутек болып табылады. Оларды изотоп деп атайды.
Сутек изотоптары – атаулары бар жалғыз изотоптар.
e 1e
Егер екі атомның ядро зарядтары бірдей, бірақ массалық саны
әртүрлі болса, оларды изотоптар деп атайды. «Изотоп» деген «бір
орынды алатын» деген мағынаны білдіреді. Оттек изотоптары:
p оттек-16 және оттек-17. Олар химиялық элементтердің периодтық
жүйесінде бір ұяшықта орналасады. Ғалымдарға белгілі изотоптар
1 p саны шамамен 2 мыңға жуықтады. Олардың ішіндегі шамамен
300 изотоп тұрақты және табиғатта бар. Табиғатта шамамен 21
элементтің біреуден ғана изотопы бар. Мысалы, бериллий, фтор,
натрий, алюминий, фосфор, алтын.
1 Көптеген элементтер Жер бетінде изотоптар қоспасы түрінде

1 H кездеседі.
Мысалы, Жезқазғандағы (Орталық Қазақстан) мыс қорына бай
Сутек изотопы – кен орнындағы кен құрамындағы изотоптар қатынасы:
65
63
протий таңбасы Cu : Cu = 75% : 25%
3:1 қатынасы мыстың табиғи қосылыстарының барлығында
сақталады.
Егер Чили немесе Замбиядағы мыс қорына назар аударсақ,
e 1e изотоптардың осындай қатынасын анықтаймыз. Бұл изотоптардың
Жер ғаламшарымен бірдей уақытта қалыптасқанын көрсетеді.
Изотоптар үшін протон саны мен массалық санды былай белгілейді:
О және О. Элементтердің көбісінде екіден, үштен тұрақты табиғи
16 17
p n изотоп болады.
1-тапсырма
1 p+1 n
Оттектің екі: О және О изотопы ядросының құрылысының
16 17
сызбасын сызыңдар. Оларды салыстырыңдар.
2-тапсырма
Келесі диаграммада құрамында қарапайым сутек (Н) болатын су
2 H молекуласы көрсетілген. Бірақ «ауыр су» қажет болса, сутек атомының
1 (протий) орнына дейтерийді немесе тритийді қолдану қажет.
Сутек изотопы – 1. Берілген изотоптарды қолдана отырып, судың қанша түрін алуға
дейтерий таңбасы болады?
A. Сутек (протий).
Ә. Дейтерий.
Б. Тритий.
Олардың модельдерінің суреттерін салыңдар.
e
1e
n n 2. Берілген су формаларының қайсысы ең ауыр болады? Себебін
түсіндіріңдер.
p

1 p+2 n

3
1 H
Сутек изотопы –
третий таңбасы
Чилидегі мыс кен орны
74