Page 78 -

9.1. Химиялық элементтерді жіктеу

талпыныстары

textbooks nis edu kz

Жерде неше түрлі Ғалымдар жаңалықтар ашқан сайын дүниежүзінде көптеген
элементтер бар? ақпараттар жиналды. Сондықтан ғалымдардың алдында осы
ақпараттарды жүйелеу міндеті тұрды.
Өздеріңді таныс емес қалаға келген және тұрғындардың өзара
қарым-қатынасын білгісі келетін тыңшы ретінде есептеңдер. Осы
қала тұрғындарын қалай танып, жіктейтін едіңдер? Мүмкін сендер
олардан кім кіммен дос екенін, кіммен бірге жұмыс істейтінін, әуес
істерін (хобби) сұрайтын шығарсыңдар.
XVIII–XIX ғасырларда көптеген химик-ғалымдар осылай «тыңшы»
рөлін сомдаған. Олар сол кезде белгілі химиялық элементтердің
өзара қандай байланысы бар екенін анықтауға тырысты. Осылайша
Иоганн Дёберейнер кейбір элементтерді триадаларға (үш элементтен
топқа) біріктіруге болатынын анықтады.
1-тапсырма
Суретті мұқият қараңдар және И. Дёберейнер неліктен
элементтерді триадаларға біріктіргенін түсінуге тырысыңдар.
H He
Келесі «тыңшы» Дж. Ньюлендс болды. Ол сегіз элементтен
Li Be B C N O F Ne біріктірді. Музыкадағы интервалдар сияқты октава алынды. Ол
Na Mg Al Si P S Cl Ar элементтерді музыкадағы дыбыс интервалдары секілді октаваларға
біріктірді. Оның жіктеуінде қасиеттері ұқсас элементтер әрбір сегіз
K Ca Ga Ge As Se Br Kr
ұяшық сайын орналастырылды (мысалы, литий және натрий).
Rb Sr In Sn Sb Te I Xe
2-тапсырма
Cs Ba TI Pb Bi Po At Rn
Дәптерлеріңе октавалардың бірін жазыңдар. Октавада қасиеттер
И. Дёберейнер триадасы
қалай өзгереді? Октавадағы бірінші элементтен соңғы элементке
дейін атомдық массасы қалай өзгереді? Октавада металдық және
бейметалдық қасиеттері бар элементтер қайда орналасады?
Дмитрий Иванович Менделеев барлық химиялық элементтерді
H F Cl Cl / Ni Br Pd I Pt / Ir
Li Na K Cu Rb Ag Cs Ti біртұтас кестеге біріктірген факторларды таба білді. Ол сол кездегі
G Mg Ca Zn Sr Cd Ba / V Pb белгілі элементтерді салыстырмалы атомдық массаларының өсу
Bo Al Cr Y Ce / La U Ta Th реті бойынша орналастырған кезде қасиеттерінің «периодты»
C Si Ti In Zn Sn W Hg түрде өзгеретінін байқады. Д.И. Менделеев жеке кеспеқағаздарға
N P Mn As Ds /Mo Sb Nb Bi элементтердің химиялық белгілерін, атомдық массасын, элементтің
O S Fe Se Ro / Ru Te Au Os оттекпен қосылысының формуласын жазды. Осы кеспеқағаздарды
Дж. Ньюлендс кестесі әртүрлі ретпен қойып, егер элементтерді атомдық массасының өсу
реті бойынша орналастырса қасиеттері белгілі ретпен өзгеретінін
және периодты түрде қайталанатынын анықтады. Қасиеттері ұқсас
элементтер тобы тік бағанға орналастырылды.
Осылай, 1869 жылы 1 наурызда Д.И. Менделеев химиялық
элементтердің кестесін құрастырды. Оны «Элементтерді атомдық
массалары мен химиялық ұқсастықтары негізінде жүйелеу
қолданып жүрген заманауи периодтық кесте құрастырылды.
тәжірибесі» деп атады. Элементтердің осы жүйесінің негізінде біз

3-тапсырма
Д.И. Менделеев жасағандай элементтердің атаулары мен олардың

оларды оксидтерінің атауы бойынша сұрыптаңдар. Металдар мен
Д.И. Менделеевтің алғашқы оксидтерінің формулалары бар кеспеқағаздар дайындаңдар. Сосын
периодтық кестесі бейметалдар қалай орналасатынына назар аударыңдар.

78