Page 112 -

6.4 Қазақстанда металдарды

алу және оларды қолдану

Неліктен 1-ТАПСЫРМА. Пайдалы қазбалар картасындағы мыс, полиметалл кен
Қазақстандағы орындарының шартты белгілерін еске түсіріп, көрсет. Қазақстанның пай-
алтын кенін тиеуОБАЛЫҚ НҰСҚА
қорғасын-мырыш далы қазбалар картасын пайдаланып, мыс, полиметалдардың негізгі кен
комбинаты басқа орындарын ата.
өңірде, мысалы, Металдар табиғатта көбінесе қосылыстар түрінде кездеседі.
Батыс Қазақстанда
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
емес, Өскеменде Өнеркәсіптік әдістермен металдар алынатын минералдар мен
салынған? тау жыныстары кен деп аталады. Қазақстандағы кен орында-
рын зерттеуде академик Қ.И. Сәтбаевтың еңбегі зор. Оның
жетекшілігімен ғалымдар тобы жұмыс істеді. Металдардың
ТІРЕК СӨЗДЕР:
бай кен шоғыры Қазақстанның орталық, солтүстік және шығыс
■ кен бөліктерінде орналасқан. Мысты құмтастың ірі кен орындары
■ полиметалдар Жезқазғанда кездеседі. Қазақстан мыс алу жөнінде дүниежү-
зінде жетінші орын алады. Алынатын мыстың 92%-ы шетелге
экспортталады. Полиметалдар құрамында түсті металдар: ал-
Кен
(ore) – құрамында өнер- тын, қорғасын, мырыш, мыс, күміс және т.б. болады. Полиме-
кәсіпте қолдану үшін талдардың шамамен 900 кен орны кенді Алтайда (қорғасын
жарамды мөлшерде ме- мен мырыштың Риддер және Алтай кен орындары), Қаратау
талдар мен олардың қо- тауларында (Ащысай және Мырғалымсай), Жетісу (Жоңғар)
сылыстары бар пайдалы
қазбалар. Алатауында (Текелі).
2-ТАПСЫРМА. Қазақстанның пайдалы қазбалар картасын пайдаланып,
Полиметалдар
(polymetals) – құрамын- темір мен алюминийдің негізгі кен орындарын ата. Петропавл
да бірқатар маңызды Қазақстанда бокситтің 20-дан астам кен орындары бар-
кен орны
химиялық элементтер Қостанай Соколов-Сарыбай Көкшетау
– металдар бар кешенді ланған, олардың көп бөлігі Қостанай облысының аумағында Степняк
кендер. (Батыс Торғай және Орталық Торғай боксит аудандары) ор- Аят Васильков Павлодар
кен орны
наласқан. Олардың ішінде шамамен 10 кен орны өңделеді. Орал Жітіқара Лисаков Торғай Бозшакөл Риддер
бассейні Екібастұз
Кемпірсай
Алынатын бокситтер Павлодар глинозем зауытында өңделеді, Қарашығанақ Ақтөбе Хромтау Арқалық НҰР-СҰЛТАН Майқайың Қаражыра Өскемен Алтай
Ж қоры 16,5 миллиард тоннадан артық. Негізінен, темірдің кен Доссор Кеңқияқ Қарсақпай Жәйрем Атасу Ақшатау Қарағайлы Кендірлік
Майкөбен
сосын электролиз зауытында глиноземнен «қанатты» металл –
▼ Ашық шахтада алюминий алынады. Қазақстандағы құрамында темір бар кен Шұбарқұдық Шилісай кен орны Қарағанды Шар
Биршогыр
Юбилейное
Қаражал
Мақат
Жезді
орындары Қазақстанның солтүстігінде шоғырланған. Олардың
Шығыс
Қоңырат
Саяқ
Жезқазған
Қосшағыл
ішінде шамамен 80%-ы Қашар және Соколов-Сарыбай кен
Қашаған
Теңіз
орындарында.
Прорва
Құмкөл
Қаламқас Жақсылық Көшкентеңіз Қоңырат Талдықорған
3-ТАПСЫРМА. Павлодар алюминий зауыты – Торғай және Қызыл Текелі
Октябрь кен орындарындағы бокситтен глинозем өндіруші ірі кәсіп- Жетібай Шалқия Ақбақай Көксу
Ащысай
орын болып табылады. 2007 жылы желтоқсанда глинозем- Өзен Үстірт Қызылорда Байжансай Алматы Қалжат
Амангелді
нен электролиттік әдіспен алюминий алатын электролиз Қаратау Тараз Тұйық
зауыты салынды. Осы қалада бұл кәсіпорынды салуға Ойқарағай
кен орны
негізгі себеп болған екі факторды ұсын. Шымкент Леңгір
112