Page 110 -

6.3 Шойын. Болат

Шойын мен болат 1-ТАПСЫРМА. Темірдің негізгі кені қызыл теміртас (Fe O ) пен магнит-
3
2
қандай металдың ті теміртас (Fe O ) болып табылады. Бұл кендердің қайсысында темірдің
4
3
құймасы болып мөлшері едәуір көп?
табылады?
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
Олардың қандай Темір құймалары енгізу құймасы болып табылады. Крис-
айырмашылығы бар? талдық торда көміртектің кішкентай атомдары темірдің үлкен
атомдары арасында сырғиды. Көміртекті қосу темірдің қат-
тылығын арттырады, бірақ оны едәуір морт жасайды. Шойын
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
ТІРЕК СӨЗДЕР:
құрамында 2–4% көміртек болады. Оның құрамына сондай-ақ
■ шойын кремний, марганец, фосфор мен күкірт кіреді. Егер шойында
көміртек графит түрінде болса, оның сынығы сұр түсті болады.
■ болат
Одан жылыту радиаторын, білдек және мәшине бөлшектерін
■ легирлеу
жасайды. Құрамында темір карбиді түрінде көміртек бар сы-
нық ақ түсті болады. Ол нашар өңделеді, әдетте болат алу үшін
Шойын қолданылады. Беріктігін арттыру үшін шойынға никель, хром,
(cast iron) – құрамында молибден қосады. Бұл үдеріс легирлеу деп аталады.
аз мөлшерде кремний,
марганец, фосфор, күкірт 2-ТАПСЫРМА. Шойынды кремний, марганец, фосфор, күкірт қоспа-
және т.б. бар темірдің ларынан және көміртектің артық мөлшерінен тазарту үшін оксидтерге
көміртекпен құймасы айналдырады. Кремний және фосфор оксидтері әктас (CaCO ) ыдыраған
3
(массалық үлесі 2%-дан кезде түзілетін кальций оксидімен байланысады. Бұл кезде шлак түрінде
көп емес). шығарылатын суда ерімейтін тұздар түзіледі. Оксидтердің және шлак қо-
сылыстарының түзілу реакциясының теңдеуін жаз.
Болат
(steel) – көміртектің мас- Болатты құрамындағы артық көміртекті, кремнийді, күкіртті
салық үлесі 2,14%-дан аз және басқа қоспаларды әртүрлі қосылыстарға айналдырып,
темірдің құймасы.
шойыннан алады. Оттекті алған соң болаттағы көміртектің
Легирлеу мөлшері 2,14%-дан аз болады. Осыдан ол едәуір пластикалық,
(alloying) – құйманың механикалық жеңіл өңделетін болады. Сондықтан сым, шеге,
механикалық, физика- бұрамашеге (шуруп), тойтарма шеге (заклепка) жасау үшін
лық және химиялық қа-
сиеттерін жақсарту үшін қолданылады. Өте қатты болаттан металл конструкция мен
заттарды қосу. кескіш құрал-саймандар жасайды. Легирлеуші элементтер
болаттың қасиеттерін күшейтеді: вольфрам оны едәуір қатты;
хром – берік, қатты, тот баспайтын; никель болаттың қатты
қыздырылуын күшейтеді. Қазақстанда мұндай болатты Ақсу
және Ақтөбе ферроқұйма зауыттарында алады. Шамамен 50%
ферроқұйма экспортқа шығарылады.

СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
Париж символы – Эйфель мұнарасын жасауға 7300 т болат
кеткен. Оған әртүрлі температура әсерінен биіктігін 15 см-ге
дейін өзгерту қасиеті тән.

110