Page 241 -

15.4 Казақстан Республикасының

экологиялық мәселелері.

Себептері мен салдарлары Не себепті

седі. Қазақстанның ақыны Олжас Сүлейменовтің бастауымен ҰСҚА
ғылыми-зерттеу
1-ТАПСЫРМА. Қазақстанның негізгі экологиялық мәселелерін анықта.
институттары
Қазақстанның экологиялық мәселелері мен олардың туындау себептерін
қоршаған ортаның
көрсететін «өрмекші» тұжырымдамалық картасын құр.
экологиялық
жағдайына
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
Радиациялық ластануы
мониторинг жүргізіп
отырады?
Семей ядролық сынақ полигонында 1949 жылдан 456 астам
ядролық қаруларды жерүсті және жерасты сынақ жүргізілді.
Семей және Павлодар облыстарында иондаушы радиация
ЖОБАЛЫҚ Н
ТІРЕК СӨЗДЕР:
әсерінен сомалық қатерлі ісіктер саны артты. Өмірге келген
сәбилердің тәндік және ақыл-есінің кемшіліктері көп кезде-
■ топырақ эрозиясы
"Невада-Семей" экологиялық қозғалысы Семей ядролық по- ■ радиация
■ биоалуантүрліліктің
лигонында сынақтар жүргізуге тыйым салуға қол жеткізді. Ра- азаюы
дионуклидтер ұзақ жылдар бойы ауа, су, топырақта жинақта- ■ су деңгейінің төмендеуі
лып, өсімдіктер мен жануарлар арқылы адам ағзасына өтеді. ■ сарқынды су
Радиоактивтік заттар ағзаға асқорыту, тыныс алу мүшелері және
тері арқылы түседі. Альвеолаға түскен радиоактивті бөлшектер
қанға өтіп, лимфоциттерді жояды. Асқорыту мүшелеріне тамақ, СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
су арқылы түскен бөлшектер ішкі мүшелелерді сәулелендіреді.
Бұл мүшелерді қатерлі ісік ауруына ұшыратады. Радиация – атом ядросы-
ның протон мен нейтрон-
дарға ыдырауы кезінде өте
Арал теңізінің экологиялық мәселелері көп мөлшерде энергияны
босатуы. Радиацияның кез
Суармалы егістікпен айналысудың нәтижесі Арал теңізіне келген түрі – секундына
Сырдария және Амудария өзендерінен құятын судың мөл- жүз мыңдаған километр-
шерінің азаюына әсер етті. 1960 жылдары Аралға екі өзеннен мен қозғалатын бөлшек-
3
60 м су келіп тұрса, 1980 жылдары ол жылына орта есеппен тердің жоғарғы энергети-
4 м азайды. Арал теңізі су тартылудан екіге бөлініп, Үлкен калық ағыны. Иондаушы
3
радиация (сәулелену)
және Кіші теңіз түзілді. 2014 жылы Үлкен теңіз мүлдем кеуіп радиоактивті альфа, бета
қалды. Кіші теңіздің су көлемі әзірге тұрақты. Шөлді жерлерге және гамма сәулелер
егілген мақта мен күріштің егістіктері үшін суармалы канал- әсерінен туындайды. Аль-
дар салынды. Каналдардың сапасы төмен болғандықтан, су- фа сәулелер – оң заряд-
дың жерге сіңіуі көбейді. Арал теңізінің су айдынының ауданы талған бөлшектер. Ауада
бірнеше сантиметрге та-
66 000 км –ден 25 000 км –ге азайды. Теңіз суының тартылуы райды, тіпті қағаздан да өте
2
2
салдарынан ауаның орташа ылғалдылығы 18%-ға төмендеді. алмайды. Ағзаға өтуі қиын,
Су булану артып, теңіз суының тұздылығы бес есе артты. Бұл бірақ өткен жағдайда ауыр
жергілікті жерге тән флора мен фаунаның көп бөлігінің жо- ісік ауруларына, мутация-
ларға ұшыратады. Бета

241