Page 72 -

Топырақ құрамы мен құрылымы

Бұл сабақта: Топырақ дегеніміз не?
✔ топырақ түрлерін, Топырақ – жер қыртысының ең жоғары құнарлы қабаты. Ол ли-
олардың құрамы тосфера және атмосферамен шегараласады. Топырақ – табиғат пен
мен таралуын минералдардың өзара байланысының нәтижесінде пайда болатын
textbooks nis edu kz
анықтауды; табиғи зат. Табиғат күштерінің, əсіресе, температураның, судың, желдің,
күн сəулесінің топыраққа əсері ерекше.
✔ топырақтың Жер бетіндегі қатқан тау жыныстары табиғат күштерінің ғасырлар
құрылымын бойы үздіксіз əсерінен бірте-бірте бұзылып, қопсыған жыныстарға
графикалық айналды. Бұл құбылысты геологияда үгілу деп атайды. Үгілу үдерісі
түрде көрсетуді топырақтың түзілуіне жағдай жасайды. Топырақтың қалыптасуы ай-
үйренесің. мақтардың климаттық жағдайларына тікелей байланысты. Топырақ
түрлерін экватордан полюске дейін әртүрлі зоналарға жіктеуге болады.
Топырақтың құрамы:
1) су;
2) ауа;
3) минералды тұздар (азот, фосфор, калий);
4) қарашірік (тіршілігі жойылған өсімдіктер мен жануарлардың
шіріндісі, органикалық заттар);
A
5) саз;
Топырақ кесіндісінде түрлі қа- 6) құм.
баттары көрсетілетін топырақтың Жауын-шашын мөлшері мен температура топырақ түзілуінің
тік бөлігі (тілімі) көрсетілген. маңызды факторлары болып табылады. Олар топырақтың
Көбінесе өсімдіктер мен микро- мүжілу жылдамдығы мен ондағы органикалық заттар типін
ағзалар қалдықтарының шіруінен анықтайды. Ылғалдылық топырақта пайда болатын химиялық
қалыптас қан беткі қабаттан бөлек және биологиялық реакцияларды анықтайды. Жауын-шашын
4 негізгі қабат бар (A, В және С). мөлшері көп болатын жылы климат жағдайларында өсімдіктер,
Әрбір қабаттың арасында анық жануарлардың белсенділігі көбірек байқалады, қарашірік көптеу
байқалатын шегаралар сирек түзіледі. Жауын-шашын мөлшері көп болса, су минералдарды
кездеседі. топырақтың үстіңгі бөлігінен төменгі қабаттарына тасымалдайды.
Құрғақ климатта топырақтың даму үдерісі әлдеқайда баяу
жүреді.

Топырақтағы органикалық заттар-
дың құнарлылығы тірі ағзалардың
АТМОСФЕРА (өсімдіктер мен жануарлар) топы-
рақпен әрекеттесуі арқылы қалып-
тасады. Атап айтқанда, өсімдіктер
шірігенде минералдарды бөліп
шығарады. Олардың тамырлары
ТОПЫРАҚ топырақты ыдыраудан сақтап, оны
желден және сумен шайылудан
ТОПЫРАҚ КЕСІНДІСІ МИКРОАҒЗАЛАР қорғайды. Өсімдіктер топырақты күн-
нен (сондай-ақ көптеген климаттық
жағдайлардан) қорғап, топыраққа
химиялық және биологиялық реак-
циялар үшін қажетті ылғалды сақта-
уға көмектеседі. Бактериялар, зең
саңырауқұлақтары, бунақденелілер,
шұбалшаң және кеміруші жануар-
Топырақтың
сипаттамалары, лар топырақты ауамен қанықтыруға
көмектеседі. Құрттар органикалық
мысалы, түсі, бітімі, заттарды бөлшектеп, олардың
құрылымы және ыдырауына себептеседі. Жануар-
минералды құрамы ТҮПНЕГІЗ ЖЫНЫС УАҚЫТ лардың қиы мен тіршілігін жойған
оның түпнегіз бунақ-денелілер, жануарлардың
жынысының денелері ыдырайтын органикалық
сипаттамаларымен Дәнді дақылдар өсіруге жарайтындай терең заттарды көбейтеді. Микроағзалар
бірдей болады. қабаттың қалыптасуы үшін шамамен 3 000 жылдан 12 да минералдар мен қоректік заттар-
000 жылға дейін уақыт керек. дың айналымына және химиялық
реакцияларға себеп-теседі.
72