Page 74 -

Топырақтың түрлері
Бұл сабақта:
✔ топырақ түрлерін;
✔ дүниежүзінде топырақ
түрлерінің таралуын
textbooks nis edu kz
білесің.
Қара топырақ
Сұр топырақ
Ферралитті қызыл топырақ
Қоңыр топырақ
А. Топырақтың түрлері
74
Топырақ – жылдар бойы қалыптасатын табиғи зат. Топырақтың
таралуы ауа райы жағдайына байланысты. Өсімдіктер сияқты то-
пырақ та қоршаған ортаға байланысты өзгеріп отырады. Жазық
даладағы топырақ, экватордағы немесе полюстердегі топырақтан
өзгеше және тау топырағы биіктігіне байланысты өзгеріп отырады.
Топырақ құрамына қарай топтастырылады (топырақ бөлшектері).
Топырақ түрлері картада түрлі түстермен көрсетіледі.
Топырақтың құнарлылығы оның құрылымына байланысты. Ке-
сектелген топырақ құрылымды топырақ деп аталады. Құрылымды
топырақ өнімді болып келеді. Кесектері аз топырақ кұрылымсыз
топырақ деп аталады. Топырақ құрылымы үлкен кесекті, түйіршік,
жаңғақ пішінді және призмалық болып бөлінеді. Топырақ құм, шаң
және саз сияқты заттармен қосылады.
Қара топырақ – қарашірікпен байытылған қара топырақ. Оның
қалыңдығы 20–40 см, құрамындағы қарашірік 4–5%. Қара топырақ
климаты жұмсақ және ылғал жеткілікті аймақтарда кездеседі. Ол
органикалық заттар, микроағзалар және кальцийден түзілген. Күздік
бидай қара топырақта өсіріледі. Топырақтың бұл түрі дүниежүзіндегі
ең құнарлы топырақ болып табылады.
Орманның сұр топырағы
Топырақтың бұр түрі ормандарда және далалы жерлерде кезде-
седі. Сұр топырақтағы ыдырайтын заттардың қалыңдығы 20–22 см;
ондағы қарашіріктің мөлшері 3–4%. Бұл топырақ ауыл шаруашылығы
дақылдарын өсіруге қолайлы.
Ферралитті қызыл топырақ
Бұл топырақта аллюминий мен темірдің мөлшері жоғары. Фер-
ралитті топыраққа қызыл сары, қызыл және латеритті топырақ кіреді.
Ферралитті топырақтың қалыңдығы әдетте 25–30 см, қарашіріктің
мөлшері – 2%. Топырақтың механикалық құрамы сазды. Топырақтың
бұл түрі қант қызылшасын, күріш, кофе, какао, банан және ананас
өсіруге жақсы.
Қоңыр топырақ
Топырақтың бұл түрі құрғақ немесе жартылай құрғақ жерлерде
кездеседі. Олардың қалыңдығы 25–40 см, онда басқа топыраққа
қарағанда органикалық заттар аз. Оның механикалық құрамы саз-
ды, құмды немесе құмды саз. Бұл топырақ көгөністер мен жемістер
өсіруге қолданылады.