Page 95 -

textbooks nis edu kz
3.5.2 Географиялық қабықтың заңдылықтары

Бұл сабақта географиялық қабықтың даму заңдылық-
тарын: зат және энергия айналымы, тұтастық, ырғақтылық, Сен:
зоналылықты қарастырамыз. ✔ географиялық қабық
Географиялық қабықтағы маңызды заңдылықтардың бірі – заңдылықтарының
маңызын түсінетін
зат және энергия айналымы. Айналым тоқтаусыз жүреді
боласың.
және географиялық қабықтың барлық құрамдас бөліктерін
құрайды. Күннен келетін жылу – географиялық қабықта жү-
ретін үдерістердің энергия көзі және қозғаушы күші. Геогра-
фиялық қабықтың барлық құрамбөліктерін қамтумен қатар
басқа айналым түрлерінің жүруіне қозғаушы күш болып
табылады.

Тапсырма 1-суреттегі берілген географиялық қабықтағы энергия ай-
налымының маңызын түсіндір.

Географиялық қабықтың тұтастығы. Бұл – география-
лық қабық құрамбөліктерінің бір-бірімен өзара байланысы.
1-сурет. Энергия айналымы
Мысалы, тау жыныстарының, судың, ауаның, топырақтың,
өсімдіктер мен жануарлардың бір-бірімен тығыз байланысуы
нәтижесінде табиғи тепе-теңдік сақталады. Географиялық құ-
рамбөліктің біреуінің өзгеруі барлығына әсер етеді. Ол үнемі
зат пен энергия алмасудан тұрады. Географиялық қабықтың
тұтастығына су айналымы жүйесі мысал бола алады.
Биологиялық айналым. Биологиялық айналым фото-
синтезден басталатын күрделі үдерістердің тізбегінен тұра-
ды. Микроағзалар жануар және өсімдік қалдықтарын ыды-
ратып, шіріту арқылы минералды заттарға айналдырады.
Бұл үдерісті жылу тездетеді. Ал түзілген минералды заттар
топырақтағы сумен бірге бойына сіңіріледі. Сонымен жылу
мен ылғалдың, органикалық және минералды заттардың 2-сурет. Биологиялық
айналым
қатысуымен жүретін биологиялық айналым үздіксіз сипат
алады.
Жер қыртысындағы зат айналымы. Ол тау жыныста-
рының магма арқылы шығуынан басталады. Сыртқа шыққан

магма қатады. Бірақ сыртқы күштер (жел, су, Күн) оны бұза-
ды. Жел және су бұзылған жыныстарды басқа аймақтарға
тасымалдап, шөгінді жыныстарды құрайды. Тау жыныстары
қысымның, температураның әсерінен өзінің бастапқы қа-
сиетін өзгертіп, метаморфты тау жыныстарын қалыптасты-
рады. Жердің терең қойнауындағы жыныстар қайта балқып,
кристалданып, магма арқылы тағы да сыртқа шығады. Бұл
үдеріс осылай үнемі қайталанып тұрады. 3-сурет. Зат айналымы

95