Page 58 -

СЕН БҰЛ САБАҚТА: 3.3.3 Су апаттары және олардың
су апаттарын алдын алу шаралары
анықтайсың және оның
алдын алу шараларын
ұсынасың (жергілікті Су апаттарының пайда болу сипаты құрлықтағы су нысан-
компонентті қосымша дарымен байланысты. Қазақстанның географиялық орны мен
қамту негізінде).
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
орографиялық ерекшеліктеріне сәйкес тұрақты қайталанып
тұратын су апаттарының түрлері: сел және су тасу, қар көшкіні.
ТІРЕК СӨЗДЕР:
Олар республика аумағының 13,3% немесе 360000 м ауданын
2
■ су тұтынушы алып жатыр.
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
■ су тасу Су тасқыны – бұл қардың еруі, жауын-шашын, суды желмен
■ тасқын айдаған және кептелу кезінде өзендердегі, көлдер мен теңіз-
■ селдер дердегі су деңгейінің көтерілуі нәтижесінде жерді айтарлықтай
■ қар көшкіні су басу. Өзендер арнасына суды желмен айдау арқылы болған
су тасқыны ерекше түрге жатады. Су тасқыны көпірлер, жолдар,
ғимараттар, құрылымдардың қирауына, елеулі материалдық
Су апаттарының шығынға, ал судың көп жиналуы (4 м/с-тан астам) және су үл-
қандай түрлерін кен биіктікке көтерілсе (2 м көп) адамдар мен жануарлардың
білесің? опат болуына апарып соқтырады.

Тау өзендерінде су тасқыны 3 кезеңде өтеді.
Тасқын (flood) – қар мен І кезең – төментаулық (H≤1000 м) – наурыз айының соңынан сәуір ай-
мұздықтың тез еруінен ының соңында;
және мол нөсер жаң- ІІ кезең – ортатаулық (H = 1000–2000 м) – мамырдың бірінші онкүндігінен
бырдан өзен деңгейінің бастап шілденің бірінші онкүндігіне дейін;
қысқа мерзімде күрт кө- III кезеңі – жоғарытаулық (H≥2000 м) – шілде айының екінші онкүндігінен
терілуі. қыркүйектің бірінші күніне дейін.
Су тасу (flood) – жа- Сел – тау өзенінің өз арналарынан кенеттен көтеріліп,
зықтағы өзендердің су деңгейінің күрт өзгеруі және тау жыныстарының бұзылуынан
жүргісінің көктемде, болатын қуатты ағын. Сел ұзақ нөсердің салдарынан, мұз
қар еруінен болатын,
судың биік әрі ұзақ кө- бен қардың жылдам еруінен, мореналық, мұзды кезеңдердің
терілуімен сипатталатын бұзылуынан, жер сілкінісінен, адамның шаруашылық іс-әрекеті
фазасы. нәтижесінде пайда болады.

ЗЕРТТЕ! Жазық және тау Сел қаупінің белгілері:
өзендерінің су тасқыны – сел жылжу қаупі бар аудандарда ұзақ мерзімді нөсер жаңбырлардың
неліктен әртүрлі? жаууы;
– сел жылжу қаупі бар өзендердің сағасында ауа температурасының
күрт және ұзақ уақыт көтерілуі; бұл морена көлдердің суы асып-толуын
және олардың жағадан асып ағу қаупін тудырады;
Іле, Жетісу, Талас Ала- – көл дамбасының қирауына апарып соқтыратын жер сілкінісі.
тауының жоталарында,
Қаратау, Кетпен және Сел қауіпі бар аудандарда болған кездегі қауіпсіздік шаралары:
Тарбағатай тауларындағы – таудағы жағдай туралы баспасөз хабарларын ұдайы қадағалау;
өзендер Қазақстандағы – сел қаупі бар биіктікте қатты нөсер жауа бастаса тез арада кету;
сел қауіпі күшті аудандар – жылжып келе жатқан сел ағысына 50–70 м-ден артық жақындамау;
болып табылады.

58