Page 170 -

11.2 Генетикалық негізгі түсініктер

Ата-анасының шашы-
ның түстеріне қарап, Гендер мен аллельдер
олардың балаларын- Жұп хромосомалардың ұзындығы, пішіні, cонымен қатар
да қандай шаш түсі тұқым қуалау ақпараттары да бірдей болатындықтан олар
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
болатынын алдын ала
қалай білуге болады? гомология лық хромосомалар болып табылады. Әрбір геннің
хромосомада өзінің алатын орны, яғни локусы бар. Гендер
жұптасқан күйде гомологиялық хромосомада орналасып, ағ-
ТІРЕК СӨЗДЕР: задағы нақты бір белгілерді анықтайды. Мысалы, көздің түсін
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
анықтайтын ген бірнеше түспен анықталады. Осы көздің түсін
■ аллельді гендер
анықтайтын түстер аллельдер (гендер) болып табылады. Дене
■ доминантты
(сома) жасушаларында хромосома жұп болғандықтан, аллель-
■ рецессивті
дер де жұп болады. Тек жыныс жасушаларында ғана аллель-
■ гомологиялық дер сыңар. Жұптасқан аллельдің біреуі аналықтан, екіншісі

■ генотип аталықтан келеді. Олай болса, зигота жұп аллельден тұрады.
■ фенотип Аллельдер шартты түрде латын әріптерімен белгіленеді. Мы-
салы, көздің түсі қара – А әрпімен белгіленсе, көк түсі – а
■ моногибрид
әрпімен белгіленеді. Егер ата-анадан келген жұп аллельдер
■ гомозиготалы
аллельдер біртекті болса, яғни екеуі де қара (АА) немесе көк (аа) және
бірдей екі әріппен белгіленеді. Олар гомозиготалы аллельдер
■ гетерозиготалы
аллельдер деп аталады. Бір геннің дамуына ғана жауап береді. Егер ата-
ананың біреуінен қара (А), ал екіншісінен көк (а) аллельдер
■ локус
келсе, оларды гетерозиготалы аллельдер деп атайды, (Аа)
түрінде белгіленеді. Ата-аналарынан келген гендердің толық
жиынтығы генотип, ал ағзаға тән ішкі және сыртқы белгілердің
жиынтығы фенотип болып табылады.

Доминантты және рецессивті гендер
Аллельдердің біреуі екіншісіне басымдық танытып, фено-
типте оны көрсетпей өзі бірден жарыққа шығатын белгі – до-
минантты, ал көрінбей, басыңқылық танытқан белгі рецессивті
белгі деп аталады. Көздің қоңыр түсі – доминантты, көздің көк
түсі – рецессивті белгі болып табылады. Доминантты белгі бас
▲ Көз түстерінің әріппен (А), рецессивті белгі кіші әріппен (а) таңбаланады.
аллельдері
Ағзалардың генотипі гомозиготалы доминантты және гете-
розиготалы болған екі жағдайда да доминантты белгі көрініс
табады. Егер генотипі гомозиготалы рецессивті ағзалар будан-
дасса, онда басылыңқы белгі жарыққа шығады.
ТАЛҚЫЛАУ. Ата-анала-
рының екеуінің де шашта- Генетикалық шартты белгілер
ры бұйра болатын болса,
балаларының шаштары 1-ТАПСЫРМА. Мендель өзінің зерттеу нәтижелерін жазып отыру үшін
түзу болуы мүмкін бе? шартты белгілер қолданған. Жұпта гаметалардың хромосомалық жиын-

170