Page 30 -

Литосфералық тақталардың

қозғалысы

Тектоника – жер қыртысының құрылысын,
Бұл сабақта: қозғалысын, өзгеруі мен даму заңдылығын зерт-
✔ литосфералық тақталар қозғалысын тейтін геология ғылымының саласы. Тектоникалық
textbooks nis edu kz
білетін боласың; қозғалыстың екі түрі бар: 1 – жер бедерінің баяу
көтерілуі және төмен түсуі; 2 – тау түзілу.
✔ географиялық дереккөздермен (карта,
сурет, мәтін, фотосуреттер, графикалық Тақталар бір-бірінен алыстауы немесе көрші
материалдар) жұмыс істеуді үйренесің. тақталарға соқтығысуы мүмкін. Осындай қозғалыс-
тар тақталар шегарасының төрт түрін құрады. А
суретіндегі жылжулар Жердің жасанды серіктерінің
суреттерін зерттеп, сәйкестендіру арқылы дәлел-
Мұхиттық
қыртыс денген.

Материктік және мұхиттық тақталардың шек-
тесу аудандары спрединг, ал тақталардың ажырау
шегарасы рифтинг деп аталады. Егер ажырау мұ-
Магма
хитта болса, мұхит ортасы жоталары түзіледі, егер
Ажырау материкте болса, материктік жарылымдар пайда

болады. Мысалы, Шығыс Африка жарылымы.
Материктік Мұхитасты шұңғыма,
қыртыс рифтер

Мұхиттық Тақталардың кірігуі (субдукция) мантия-
қыртыс ның тығыздығы төмен, иілгіш, жоғарғы қабатында

жүреді. Тақталар соқтығысқан жерде магмалық
ауыр жыныстардан тұратын мұхиттық қабық көбі-
несе шөгінділерден құралған материктік жеңіл
Кірігу қабықтың астына енеді. Нәтижесінде рифтер,
мұхитасты шұңғымалары, жанартаулық
аралдар түзіледі.

Жер қыртысының тақталары көлденең бағытта
жылжуымен қатар, жоғары-төмен бағытта да ығы-
сып (трансформ) тұрады. Литосфералық тақта-
лар ығысқан уақытта жер сілкіністері байқалады.

Ығысу

Екі құрлықтық тақтаның бірін-бірі итеруі нәти-
жесінде қабаттар жоғары бағытталып, тау түзілуіне
әкеледі. Бұл үдеріс коллизия деп аталады. Мы-
салы, Гималай тауы.

Коллизия

А. Литосфералық тақталардың қозғалыс түрлері
30