Page 38 -

Атмосфера құрылысы мен

қабаттарының ерекшеліктері

Бұл сабақта: Атмосфера 78% азоттан, 21% оттектен және 1% басқа да газдардан
✔ атмосфераның тұрады. Атмосфера – Жер бетінен атмосфераның жоғары бөлігінде
құрамын сипаттауды; 3000 км-ге дейін биіктікте созылатын газ қабаты. Атмосфера бір-біріне
textbooks nis edu kz
ұқсамайтын бес қабаттан тұрады: тропосфера, стратосфера, мезосфе-
✔ атмосфераның ра, ионосфера және экзосфера. Өздерінің қасиеттерінің ұқсастығына
құрылысын және байланысты экзосфера мен ионосфера қабаттарын біріктіріп, кейде
қабаттарының жалпы термосфера деп атайды. Гало (грек тілінде «halos» – шеңбер,
маңыздылығын диск) – 5–10 км биіктіктегі бұлттардағы мұз кристалдарының әсерінен
түсінетін боласың.
пайда болатын Ай немесе Күн жанындағы жарық сақиналар (Ғ суреті).
Әрбір 100 м биіктеген сайын тропосферада ауа қысымы 10 мм, ал ауа
температурасы 0,6 С төмендейді.
0
Жер бетінен шамамен 9–15 км биіктікте ауа массасының
80%-ы шоғырланған атмосфераның ең төмеңгі қабаты
тропосфера (грек тілінде «thopos» – бұрылыс, өзгеріс)
деп аталады. Су буы да түгелдей осы қабатта. Басқа қабат- A
тардан ерекшелігі жауын-шашын, жел және т. б. ауа райы
құбылыстары осы қабатта жүреді. Тропосфераның таралу Экзосфера 10 000 км
биіктігі ендікке байланысты өзгереді. Мысалы, полюстерде
тропофера биіктігі 9 км құраса, қоңыржай ендіктерде 10–
12 км, ал экваторда 15–17 км-ге дейін жетеді. Жер бетіндегі
температура әртүрлі болса да, тропосфераның жоғарғы
шегарасында барлық ендіктерде температура – 70 С-қа Термосфера
0
дейін төмендейді. Тропосфераның жоғарғы шегарасында 690 км
атмосфералық қысым жер бетімен салыстыр ғанда 5–8 есе
төмен болады. Осыдан біз тропосферада негізгі ауа массасы
орналасқанын анықтай аламыз.
Мезосфера
Стратосфера – 17–55 км биіктте орналасқан. Бұл қабатта 85 км
температура биіктеген сайын көтеріліп, 80–90 км биіктікте
қайта төмендеп, одан жоғары бөлігінде + 100 –2000 С- Стратосфера
0
0
қа дейін көтеріледі. Стратосферада ылғалдың аз болуына 50 км
байланысты, бұл қабатта бұлттар аз болады. Стратосфера
қабаты өте құрғақ болуымен ерекшеленеді. Стратосферада Тропосфера 20 км
50 км биіктікте озон молекулалары (О ) шашыранды түрде
3
орналасады. Оны ғалымдар озон қабаты деп айтады. Озон
қабаты Жер бетін күннен келетін қысқа толқынды сәулелер-
ден қорғайды.

Стратосфераның үстінде, 50–85 км биіктікте атмосфераның
орталық бөлігі – мезосфера орналасқан. Мезосферада темпе-
ратура – 90 С-қа дейін төмендейді. Күн батар алдында ашық
0
күнде жарқырап тұратын, ең биік бұлттар мезосферада
орналасады. Мезосферадан биік орналасқан қабаттарда Атмосфера
ауа өте аз болады. қабаттары

Мезосферадан кейін, биіктігі 90–800 км биіктікте орналасқан
атмосфера қабаты ионосфера деп аталады. Ионосферада
ауа концентрациясы азайып, 108–1010 г/м болады. Ауа-
3
дағы газдардың аз болуына байланысты газ атомдарының
қозғалыс жылдамдығы күрт көтеріледі. Осының нәтижесінде Атмосфераның ең биік қабаты – экзосфераны кейде Жердің
ионосферада 800 км биіктікте температура + 1000 С-қа дейін ғарышпен шегарасы деп те айтады. Экзосфераның биіктігі
0
жетеді. Өзінің таңғажайып сұлулығымен танымал поляр 800–1000 км-ден басталады. Экзосфера құрамының не-
шұғыласы атты физикалық құбылыс ионосфера қабатында гізін құрайтын сутек атомдарының қозғалыс жылдамдығы
қалыптасады. 11,2 км/с-қа дейін жетеді.
38