Page 41 -
P. 41
Ауа райы жер бетіндегі ауаның ауысып отыруына байланысты өзгеріп отырады. Ауаның қасиеті География
қалыптасатын жеріне байланысты әртүрлі. Поляр аймағында күн сәулесінің аз түсуіне байланысты
салқын, ал экватор, тропиктік аймақта күн сәулесі тік түсетіндіктен ыстық болады. Тропосфераның осын-
дай қасиетімен (ылғалдылығы, температурасы) ерекшеленетін бөліктерін ауа массалары деп атайды.
Әр жартышарда 4 түрлі негізгі ауа массасы ажыратылады: экваторлық, тропиктік, қоңыржай, арк-
тикалық (антарктикалық).
Сонымен қатар кез келген географиялық ендікте қалыптасқан ауа массаларын мұхиттық және
континентті деп бөледі.
Ауа массаларының қозғалуы атмосфераның циркуляциясына әкеледі. Ол өз кезегінде Жердегі
климаттың қалыптасуына әсерін тигізеді. Егер ауа массасының температурасы қоршаған ауаға қа-
рағанда жылы болса, ол жылы ауа массасы, суық болса суық ауа массасы болады. Суық және
жылы ауа массаларының шегарасында ондаған шақырымға созылған өтпелі зона, атмосфералық
фронт қалыптасады.
ТЕМПЕРАТУРАҒА ӘСЕР ЕТЕТІН ФАКТОРЛАР
В
Жаға Құрлық Шотландия, Бен Невис
Жаз Салқындау Жылылау
Теңіз деңгейінің
Жаға Құрлық температурасы +10°C болса, Ең жоғары нүкте 1347 м -3.5°C
Қыс Жылылау Салқындау температура биіктеген сайын
төмендейді 1200 м -2°C
0 500 N 1000 м 0°C
Лондон Берлин Варшава км 800 м 2°C
50°N Киев 600 м 4°C
400 м 6°C
Темп. (°C) Лондон Берлин Варшава Киев
200 м
Желтоқсан 4 -1 -3 -6 Теңіз деңгейі 8°C
10°C
Шілде textbooks nis edu kz
20
19
18
17
Температураға әсер ететін факторлар: теңізден арақашықтық Температураға әсер ететін фактор: биіктік
Ендік: экватордан полюске Күннің шуағы Солтүстік Биіктік: биіктік жоғарылаған
саяхаттағанда, температура полюс сайын, температура төмендейді.
төмендейді.
Мұхит ағыстары:
Жағалаудағы температура: Күннің Солтүстік тропик жылы мұхит ағыстары
теңіз жерге қарағанда баяу; бұл шуағы жағалауға жақын
Экватор
күн/түн температурасы және аймақтарда жоғары, ал
қыс/жаз температурасының салқын мұхит ағыстары
арасындағы қарама- Оңтүстік тропик Килиманджаро төмен температураға
қайшылықтар теңізден алыс 5895 м себеп болады.
жатқан жерлерге қарағанда
Суық мұхит ағыстары
теңізге жақын жатқан жерлерде Оңтүстік полюс Жылы мұхит ағыстары
төмен екенін білдіреді.
СЕНІҢ КЕЗЕГІҢ!
1. Ауа райы ұғымын қалай түсіндің? 4. Неліктен Киев Лондонға қарағанда қыста
2. Мәтінді мұқият оқып, ауа райы не екенін анықтап, жылы, бірақ жазда салқын екенін түсіндір.
оның зерттелуі не үшін керек екенін сыныппен 5. Неліктен Қазақстанда жазда өте ыстық, ал
талқыла. қыста өте суық болады?
2.1. Б суретіндегі картадан А және Ә суреттерінде 6. Сен тұратын елді мекенде бүгінгі ауа
көрсетілген нысандардың орнын анықта. температурасы қандай?
А және Ә фотосуреттерінде температура 7. Интернетті қолданып Лондон, Өлім аңғары,
айырмашылығы қандай?
Антарктида және Килиманджаро тауындағы
3. Жердің ең ыстық аймақтарының бірінде бүгінгі температураны анықта.
орналасқандығына қарамастан неліктен
Килиманджаро тауының шыңында қар жатады?
41
