Page 130 -

11.2 Экологиялық сукцессия

Сукцессия – экожүйелердің ауысуы Әнуар жазғы демалысын
textbooks nis edu kz
әжесінің ауылында
Егер ұзақ уақыт бойы белгілі бір экожүйені бақылайтын
өткізетін. Ол жерде балық
болса, қоршаған орта жағдайлары, экожүйеде тіршілік ететін аулауға жиі баратын.
тірі ағзалардың түрлері мен санының өзгергенін байқауға Алайда бірнеше жылдан
болады. Бұл өзгерістер табиғи факторлардың немесе адам- кейін келгенде, ол таңғалды:
ның әсерінен болады және экожүйенің өзгеруі – сукцессия- тоған жоқ. Айнала қалың
ларға әкеледі. қамысқа толы. Тоған суына
не болды?
Сукцессия түрлері

Сукцессия

Бірінші реттік Екінші реттік

Тірек сөздер
Бұрын тіршілік болмаған
жерлерде (жартастарда, Жойылған экожүйенің Сукцессия, бірінші/екінші рет-
өзен жыраларында, құмды (өрт, орманды отап тастау және тік сукцессия, пионерлік ағза-
шұңқырларда, қатқан лава т.б.) орнына пайда болады лар, жетілген бірлестік, өздігі-
ағындарында және т.б.) дамиды нен реттелу.

Бұрын-соңды тіршілік болмаған құм төбелерде өсімдіктердің өсуі – бірінші реттік сук-
цессияның үлгісі. Тіршілігі жоқ аймақтарда алдымен пионерлік ағзалар (бактериялар,
қыналар, мүктер) тіршілік етеді. Олар органикалық заттарды жинақтап, тіршілік ету ортасын
өзгертеді. Осылайша топырақ түзіледі. Одан кейін олардың орнын топырақты құнарлан-
дыратын және құрғақшылыққа төзімді көпжылдық шөптесін өсімдіктер басады. Бұлардан
соң біржылдық өсімдіктер пайда болады. Шөптесін өсімдіктерден кейін бұталарды ылғал-
ды климатта ормандар, ал құрғақ климатта – далалар алмастырады. Экожүйеде өсімдіктер
мен жануарлардың саны артып, олардың арасында қоректік торлар пайда болады. Сыртқы
факторлардың әсеріне төзімді жетілген бірлестік кезеңі, өз құрылымын сақтау және
функционалдық ерекшеліктер (өзіндік
реттелу) орын алады.
Екінші реттік сукцессия бұрын
өсімдіктер өскен, бірақ түрлі себептермен
жойылған жерлерде орын алады (мысалы,
климаттың өзгеруі, табиғи апаттар, өрт-
тер). Осындай жерлерде экожүйе табиғи
қалпына келтіріледі.
Көлде балдырлардың қаптап өсуі – Бұталар орман орман
Аралас
Шыршалы
екінші реттік сукцессияның мысалы. Жартасты Мүктер, өсімдіктер
Шөптесін
жер қыналар
Көлдің шетіне бірте-бірте шөптер қаптап
өседі де, көл таязданады. Өсімдіктердің
Бірінші реттік сукцессия кезеңдері

130