Page 118 -

textbooks nis edu kz
5.1.3 Табиғи ресурстарды өңдеу технологиясы,

орталықтары мен дайын өнім түрлерін сипаттау

Негізгі ұғымдар
Өндіріс – адамның өз өміріне қажетті материалдық жағ- Сен:
дайларды жасау мақсатымен табиғатты белсенді жаңғыр ту ✔ жекелеген табиғи
үдерісі. Кез келген өнімді өндіру үшін төрт элемент қажет: ресурстарды өңдеу
– сол өнімді дайындайтын табиғи зат; технологиясын
– өнімді дайындау барысында пайдаланылатын еңбек құралы; сипаттауды, орталықтары
мен дайын өнім түрлерін
– адам еңбегі, оның мақсатты бағытталған қызметі; білетін боласың.
– аталған үш элементті өндіріске қосатын ұйымдастырушы.
Экономика тілінде өндіріс факторлары деп аталатын бұл
төрт элемент тиісінше – жер, капитал, еңбек және кәсіпорын
болып белгіленеді. Сен білесің бе?

Қазақстан көмірсутек-
ті шикізаттың едәуір қорына
ие. Елімізде болжамды мұ-
най қоры 13 млрд т, ал оның
жер астынан алынатын қоры
2,76 млрд т. Бұл жалпы дүниежү-
зілік қордың 1,92%-ын құрайды.
Қазақстан дүниежүзінде мұ-
найдың барланған қорынан
9-, ал болжамды қорынан
12-орында.
Елімізде алғашқы мұнай
кәсіпшіліктері 1914 жылы
Доссорда және 1915 жылы
1-сурет. Мұнайды өңдеу Мақатта құрылды. Мұнайды
осы заманғы әдіспен өндіру
Шикі мұнай – басты энергетикалық тауар. Алайда, шикі мұнай 1930 жылдары ғана жүргізіле
өндірісте тікелей пайдаланылмайды. Қазіргі кезде мұнайды өң- бастады. Атырау облысындағы
деу арқылы 200-ге жуық тауар өндіріліп шығарылады. Дүниежү- Ембі алабы 1960 жылдардың
зінде 100-ден астам елде мұнай өңдеуші зауыттар шоғыр ланған. ортасына дейін республика-
да бірден-бір мұнайлы аудан
Ең ірі мұнай өңдеуші ел – Жапония (Ойлан! Жапония жерінде
мұнай кен орындары мүлдем жоқ, алайда бұл ел қалай мұнай болып келді. 1963 жылы Маң-
ғыстау түбегіндегі Өзен және
өңдеу бойынша алғашқы елдер қатарына шығып отыр?) Жетібай мұнай кен орындары
Мұнайдан алынатын ең басты өнім – бензин. Жалпы мұнай- игеріле бастады.

дың 50%-ы осы тауар үшін жұмсалса, екінші орында мұнайдан
өндірілетін пластмасса тұр. Дүниежүзінде жылына шамамен
180 млн т пластмасса өндіріледі. Сонымен қатар басқа да
жанғыш заттар: керосин, соляр, сұйылтылған газ алынады.
Мұнай қалдығының өзі өндірісте битум, мазут, гуд рон, па-
рафин алу үшін пайдаланылады.
Мұнай химиясы ХХ ғасырда өте қарқынды дамыды. Фар-
мацевтикада мұнайдан аспирин өндірілсе, синтетикалық
каучукты алу гевея ағаштарын сақтап қалуға мүмкіндік берді.

118