Page 42 -

(мал шаруашылығы)edu kz
3.1.9 Жер бедерінің шаруашылық үшін маңызы

Сен жер бедерінің шаруашылыққа әсерін талдайсың. Жа-
зыңқы жер бедері көлік жолдарын салуға, елді мекендер мен Сен:
ауыл шаруашылығын дамытуға өте қолайлы. Алайда тауларда ✔ антропогендік
да әртүрлі шаруашылық түрлерін ұйымдастырады. Оны 1-сурет. факторлардың
Биіктік белдеулікке қарап анықтауға болады. литосфераға әсерін
анықтауды;
6000 м ✔ себеп-салдарын
Шаруашылық салаларын түсіндіруді, таралуын
5000 м ұйымдастыруға тиімсіз аудандар
картадан көрсетуді
textbooks nis
Альпинизм, тау шаңғысы, туризм (жергілікті компонентті
4000 м
қосымша қамту негізінде);
Ауыл шаруашылығы
✔ жер бедерінің
3000 м
Ауыл шаруашылығы адамзат тіршілігі мен
(егін шаруашылығы) шаруашылығына тигізетін
2000 м Кішігірім елді мекендер
Ірі өндірістік кәсіпорындар әсеріне баға беруді
1000 м Ірі елді мекендер білетін боласың.

1-сурет. Биіктік белдеулік

Тапсырма 1-суретте берілген графикті талдап, жер бедерінің шаруа-
шылыққа әсеріне баға бер.
2. 2-суретті басшылыққа ала отырып, таулы аудандарда тағы қандай
шаруашылық түрін ұйымдастыруға болатынын ата.

Сен білесің бе?
Қазақстанның таулы аудандары өзінің табиғатының көріктілігі мен флора, фауна өкілдерінің алуан-
түрлілігімен көзге түседі. Осыған орай елдегі 10 қорықтың алтауы таулы аудандарда орналасқан (Ақсу-
Жабағылы, Алакөл, Алматы, Батыс Алтай, Қаратау, Марқакөл). Бұл жерлерде шаруашылық әрекетке қатаң
тыйым салынған. Еліміздегі пайдалы қазбалар қоры бойынша көзге түсетін таулы аудандар – Қаратау, Кенді
Алтай жоталары. Осыған орай Өскемен, Риддер, Алтай, Қаратау, Жаңатас, Тараз (Қаратау) елді мекендері
елдегі ірі тау-кен өндірісі дамыған орталықтар болып есептеледі.

Антропогендік фактор литосфераға қалай
әсер етеді?
Антропогендік фактордың литосфераға

әсері пайдалы қазбаларды өндірумен тіке-
лей байланысты. Пайдалы қазбаларды өнді-
ру барысында жер бедерінің көрінісі өзгеріп,
пайдалы қазба өндірісінен қалған қалдықтар
карьер және улы үйінділер – террикондар ре-
тінде қалыптасады (3-сурет). Адам әрекетінен
жер бедері үнемі күрделі өзгеріске ұшырап
отырады (4-сурет). 2-сурет. Непалдағы күріш террассалары

42