Page 25 -

3. Физикалық география

3.1 Литосфера

Литосфералық катаклизмдердің түрлері Сен бұл тарауда:
қандай?
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
■ литосфералық катаклизмдерді жіктеуді,
себеп-салдарын түсіндіруді, таралуын
Пәнаралық байланыстар картадан көрсетуді;
■ дүниежүзін литосфералық катаклизмдердің
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
Бұл тарау «Атмосфера», «Гидросфера» тарау- таралуы бойынша аудандастыруды;
ларымен тығыз байланысты.
■ литосфералық катаклизмдер барысында
өзін-өзі ұстау ережелерін түсіндіруді
(жергілікті компонентті қосымша қамту
«Литосфера» тарауын оқи отырып, өткен жылы
меңгерген біліміңді шыңдай түсесің. Бұл тарауда негізінде) білесің.
литосфералық катаклизмдер, олардың таралу заң-
дылықтары және катаклизм кезінде өзін-өзі ұстау
ережелерін оқып, танысасың. Жалпы «катаклизм» ЕСІҢЕ ТҮСІР!
сөзі грек тілінен аударғанда «су басу», «шаю» деген
мағынаны білдіреді. Қазақша мағынасы – зілзала. Өткен сыныпта Жер бедерінің қалыптасу заң-
Жер шарында литосфералық катаклизмдер литос- дылықтарын зерттедің. Жер бедерінің түрлерін жік-
фералық тақталардың қозғалысына және сыртқы теп, жоспар бойынша сипаттауды үйрендің. Сонымен
экзогендік факторларға байланысты күнделікті, бірге тау жыныстарының пайда болу жолдарын
үздіксіз болып тұрады. қарастырып, антропогендік факторлардың литос-
Литосфералық тақталар қозғалысы кезінде жер фераға әсерін анықтадың.
сілкінісі, цунами, жанартау атқылауы сияқты ка-
таклизмдер туындайды.
Литосфералық катаклизмнің бір түрі – жер сіл-
кінісі. Жер ғаламшарында мұндай катаклизм әр ма-
терикте әртүрлі таралған. Тынық мұхиттағы Отты
шеңберде жиі байқалады. Себебі, осы аймақтарда
литосфералық тақталардың соқтығысуы мен ажыра-
уы жүруде. Қатты жер сілкінісі Жапонияда, Қытайда,
Түркияда, Чилиде, Индонезия аралдарында болған.
Литосфералық катаклизм кезінде көптеген ғи-
мараттар қирап, жолдар, темір жолдар, жергілік- ▲ 1-сурет. Жер қыртысының жарылуы
ті жердің инфрақұрылымына зор зиян келтіреді,
адамдар қатты зардап шегуі мүмкін. Қайта қалпына
келтіру, құтқару, құрылысты жаңартуға мемлекет та-
рапынан көптеген қаржы жұмсалады. Бірақ адамзат
осындай апаттардың алдын алу жолдарын зерттеу-
де. Мұндай зерттеулерде қашықтықтан зерттеу әдісі
жақсы нәтиже беруде. Бұл цунами немесе тайфун-
дардың қозғалысын тіркеп, бағыттарын анықтайды
және ақпаратты жылдам береді.
Литосфералық катаклизмдерді зерттеу, оның та-
ралу аймақтарын анықтау, жаңа зерттеу құралдарын Дейін Кейін
қолдана отырып, картасын жасау, алдын алу жол-
дарын қарастыру, адамзатты құтқару шараларын ▲ 2-сурет. Жер сілкінісі. Аматриче
ұйымдастырудың маңызы зор. (Италия), 2016 жыл

25