Page 26 -

СЕН БҰЛ САБАҚТА: 3.1.1 Литосфералық катаклизмдерді
литосфералық жіктеу
катаклизмдерді
жіктеуді, себеп-салдарын
түсіндіруді, таралуын Жер шары құрлықтық және мұхиттық литосфералық тақта-
картада көрсетуді оқып лардан тұратынын білесің. Бұл тақталар жылына бірнеше сан-
үйренесің.
тиметр белгілі бір бағытқа қарай қозғалып тұрады. Мұндай
ТІРЕК СӨЗДЕР: үдеріс эндогендік күштердің әсерінен жүреді. Нәтижесінде
жер бедерінің түрлері қалыптасады. Жер бедері экзогендік
■ жер сілкінісі
күштердің әсеріне ұшырап, бұзылады. Аталған үдерістердің
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
■ жанартау
жүруі кейбір аймақтарда катаклизмдердің қалыптасуына алып
■ цунами ЭкзогендікСҚА
келеді. Литосфералық катаклизмдерді эндогендік (ішкі) және
■ опырылу
экзогендік (сыртқы) деп жіктеуге болады.
ЖОБАЛЫҚ НҰ
■ сырғыма
Литосфералық катаклизмнің жіктелуі
Литосфералық Эндогендік
катаклизмнің • литосфералық тақталардың • опырылу
түрлері мен себеп- қозғалысы • сырғыма
салдары қандай? • жер сілкінісі • сел
Литосфералық • цунами • қар көшкіні
катаклизмдер • жанартау атқылау
жер шарында
қай аймақтарда
таралған? Литосфералық катаклизмдер бір-бірімен тығыз байланысты,
мысалы, жер сілкінісімен байланысты апаттардан опырылу,
сырғыма, цунами, қар көшкіні туындайды.
Литосфералық ка-
таклизмдер (lithosphere Жер сілкінісі – жер қыртысында немесе мантияның үстіңгі
cataclysms) – жердің эн- бөлігінде кенеттен қозғалыс пен жарылыс нәтижесінде пайда
догендік және экзоген- болған және елеулі ауытқу түрінде үлкен қашықтыққа таралатын
дік күштерінің нәтиже- жерасты дүмпуі мен жер астының қозғалысы. Бұл құбылысты
сінде литосферада үздік
жүріп тұратын үдеріс. сейсмология ғылымы зерттейді.
«Катаклизм» сөзінің қа- 1. Жер сілкінісінің ошағы (орталық нүкте) – жер сілкінісіне себеп болатын,
зақша синонимі – зілзала.
жоғарғы мантия немесе жер қыртысында пайда болған аумағы.
2. Ошақ тереңдігі – Жер бетінен орталық нүктеге дейінгі қашықтық.
3. Жер сілкіну кіндігі (эпицентр) – Жер сілкіну ошағының жер бетіндегі
нүктесі.
4. Сейсмикалық толқын – жер сілкінісі немесе жарылыс ошақтарынан
тараған серпінді тербеліс.
Ә

СУРЕТПЕН ЖҰМЫС. 1-суретте берілген Жер сілкінісі көрінісіндегі әріптерді
мәтінмен сәйкестендір.

Жер сілкінісінің қарқындылығы – жер сілкінісінің сыртқы
Б А әсері, шығын дәрежесі МСК-64 12 балдық шкаласы бекітілген.
В
Кестеде MSK-64 шкаласы бойынша жер сілкінісі жиілігінің
▲ 1-сурет. Жер сілкінісі қысқаша сипаттамасы берілген.

26