Page 30 -

СЕН БҰЛ САБАҚТА: 3.1.2 Литосфералық катаклизмдерді
дүниежүзін аудандастыру
литосфералық
катаклизмдердің
таралуы бойынша Қазіргі кезде геологтар жер шарын сейсмикалық белсен-
аудандастыруды оқып ділігіне қарай бірнеше белдеуге бөледі.
үйренесің.
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
1. Тынықмұхиттық белдеу. Оңтүстік және Солтүстік Америка
жағалауы, Азияның шығыс жағалауы мен Аустралия материгінің
ТІРЕК СӨЗДЕР: солтүстігін қамтып, шеңбер тәрізді орналасады. Әлемде болып
жатқан жер сілкінісінің 70%-ы осы белдеуде жүреді.
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
■ аудандастыру
2. Жерортатеңіздік-Азиялық. Индонезия аралдарынан баста-
■ жер сілкінісі белдеуі
лып, Таяу Шығыс арқылы Жерорта теңізіне өтіп, Пиреней тү-
■ қауіпті аудандар
бегіне, одан әрі Жасыл мүйіс аралына дейін жетеді. Әлемдік
жер сілкінісінің 20%-ы осы белдеуге тән.
Қалған жер сілкінісінің 10%-ы басқа да құрлықтарда болып
Жер сілкінісі тұрады. Жер шарында жер сілкінбейтін аймақтар бар. Сейсми-
дүниежүзі бойынша калық белсенділігі нөлге тең аймақтар: Еуразия мен Солтүстік
қандай аудандарда Американың солтүстік бөлігі, Африка материгінің орталығы,
таралған? Цунами
қаупі бар аудандар батысы мен оңтүстігі, Тынық мұхиттың орталық бөлігіндегі
қай жерде? Қар аралдар және Аустралия материгі. Жер сілкінісі көбінесе литос-
көшкіні Қазақстанда фералық тақталардың шегараларында, тау түзілу үдерісі кезінде
қалай таралған? байқалады. Жер сілкінісі Филиппин аралдарында, Жапонияда,

Мексикада және Чили мемлекеттерінде жиі байқалады.

Геолог (geologist) – пай-
далы қазбалардың кен
орындарын анықтаушы Т Т
және геосфераны зерт- ы ы
теуші маман. н ы
н
Жер сілкінісі белдеуі ы қ Жерортат е ңіздік-Азиял ы қ қ м
(seismic zones) – Жер м ұ х жер сілкінісі
ұ и
сілкінісі жиі байқалатын х т белдеуі
т
аудандар топтамасы. и
жанартаулар
ы
т
қ
т
ы
қ
КАРТАМЕН ЖҰМЫС Антарктика
• 1-суретті қолданып,
жер сілкінісі белдеу-
лерінің литосфералық ▲ 1-сурет. Дүниежүзі бойынша жер сілкінісі белдеуінің картасы
тақталардың шегара-
сында орналасқанын Жер сілкінісі жағалаулық аймақтарда немесе мұхитасты
дәлелде. дүмпуі орын алса, цунамидің пайда болуына алып келетінін
• Жерортатеңіздік-Ази- өткен сабақтан оқып білдің. Жер шарында цунами қаупі мұ-
ялық белдеу өтетін ай- хиттарда жоғары. Жерорта теңізінде Жерортатеңіздік-Азиялық
мақта орналасқан ірі
тауларды физикалық жер сілкінісі белдеуінің өтуіне байланысты Балқан түбегі мен
картадан анықта. Таяу Шығыс аймағында да цунами туындау қаупі бар.

30