Page 70 -

СЕН БҰЛ САБАҚТА: 3.5.1 Антропогендік факторлардың
антропогендік табиғат кешендеріне әсері
факторлардың табиғат
кешендеріне тигізетін
әсерін зерттеу Қазіргі кезде биосфера адамның технологиялық әрекеті
(жергілікті компонент әсерінен түбегейлі өзгеріп жатыр. Ғалымдар В. И. Вернадский
негізінде).
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
болжаған ноосфераның пайда болуын көруге болады
деп пайымдаған. Дегенмен, бүгінгі күні техносфераның
ТІРЕК СӨЗДЕР:
қалыптасуының, табиғи ортадағы өзгерістердің Жердегі адамзат
■ техносфера тіршілігіне қауіп төндіруі байқалуда. Бұл биосфераның өмірлік
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
■ деградация маңызы бар бөліктерінің тез бұзылуына, адам денсаулығына
кері әсеріне алып келді. Осылайша, адамзат, «алға жылжып келе
жатқан» техникалық прогресс биосферадағы жалпы жағдайды
Антропогендік
факторларға не нашарлатты. Табиғи ортаға антропогендік әсердің оң нәтижесі
жатады? мынадай ғаламдық өзгерістерге әкелді: ғаламшардың жылу
балансының бұзылуы; заттар мен энергия айналымдарының
тізбектерінің өзгеруі; қоршаған ортаның ластануы; табиғат
Техносфера – адам- құрамбөліктерінің деградациясы; антропогендік ландшафт
заттың әлеуметтік-эко-
номикалық қажеттілігі түрлерін қалыптастыру.
мақсатында адамдардың,
техникалық құралдардың Антропогендік факторлардың литосфераға әсері
тікелей және жанама Адамзат жер қыртысынан 125 млрд т көмір, 32 млрд т
әсері арқылы өзгертілген
биосфера бөлігі. мұнай, 100 млрд тоннадан астам басқа минералдар өндірді.
1500 млн гектардан астам жер пайдаланылды, 20 млн га жер
Литосфера мен топы- сортаңданды. Соңғы 100 жылда эрозия 2 млн га жерді жойды,
рақтың антропогендік ал жардың ауданы 25 млн гектардан асты. Террикондардың
ластануы: биіктігі 300 м-ге дейін, тау үйіндісі – 150 м, алтын өндіруге
• қазбалар, шахталар, арналған кеніштердің тереңдігі – 4 км (Оңтүстік Африка), ал
ашық алаңдар (құнар- мұнай ұңғымалары 6 км-ге жеткен.
лы жерлердің орнына
үйінділер); Антропогендік факторлардың литосфераға әсерін 3
• құрылыстар (транс- бағытта қарастыруға болады: топырақ, тау жыныстары, жер
порттық магистраль- қойнауындағы пайдалы қазбалардың өзгерістері.
дар, тұрғын үй, құнарлы Антропогендік салмақтың жер қойнауына әсері: шикізат
жерлердегі өндірістер);
• ормандарды жою (эро- ресурстарының сарқылуы және қауіпті қалдықтармен ластануы.
зия, жыралардың шай- Тау жыныстарына қатысты негізгі антропогендік әсерлерге
ылуы, топырақ беткей- ғимараттар мен құрылыс кезінде қысымның көрсетілуі,
інің құнарлылығының көлік құралдарының, құрылыс мәшинелерінің, зауыттағы
жел арқылы ұшуы); техникалардың жұмыстары және қалалық жерлердегі
• жасанды суқоймалар электрөткізгіштік тау жыныстарының қасиеттерін өзгертеді.
(батпақтану, егістік-
тердің қысқаруы); Мұндай салдар нәтижесінде көшкін, карст, батпақтану сияқты
• қоқыс үйінділері (тұр- қауіпті үдерістер орын алуы мүмкін.
мыстық қоқыстар, 2009 жылғы деректерден Қазақстан жер үлескілері
өнеркәсіп қалдықтары, балансының шамамен 180,2 мың гектары – бұзылған жерлер,
жанғыш өнімдер);
оның 51,2 мың гектары қайта өңделуге жатады. Ең көп бұзылған
70