Page 74 -

СЕН БҰЛ САБАҚТА: 3.5.2 Антропогендік ландшафтарды
антропогендік жақсарту жолдары
ландшафтарды
жақсарту
жолдарын ұсынасың Антропогендік ландшафт – адамның іс-әрекеті нәтижесінде
(рекультивация, өзгертілген немесе жасанды қалыптастырылған ландшафт.
мелиорация,
ше түрі. ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
ландшафтық дизайн). Түрлі антропогендік себептерден дүниежүзінде шамамен
2 млрд га жер өзгеріске ұшыраған, олар – 580 млн га орманның
жойылуы, 680 млн га жайылымды артық қолдану, 137 млн га
ТІРЕК СӨЗДЕР:
жердегі ағаштарды отын ретінде қолдану, 550 млн га ауыл
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
■ гидротехникалық шаруашылығы жерін тиімсіз пайдалану, 19,5 млн га өндірістік
мелиорация урбандалу (қалалардың өсуі, жолдардың салынуы, пайдалы
■ абаттандыру қазбаларды өндіру және өнеркәсіп – жер үлескілерінің басты
деградация факторлары). Антропогендік әрекеттерден құр-
Антропогендік лықтың 15% немесе 2000 млн-ға (АҚШ, Канада аумағын қоса
ландшафтарды алғанда) жуық топырағы тозған. Топырақтың тозуын бірнеше
өзгертуге бола ма? түрге бөлуге болады: су эрозиясы – 56%, жел эрозиясы – 28%,
химия – 12%, физикалық әрекеттер – 4%.
Дүниежүзінің көптеген мемлекеттерінде бұрын мәдени
Деградация (біртіндеп
нашарлау, құлдырау) – дақылдар өсіріліп келген құнарлы жерлер қазіргі кезде ан-
біртіндеп жағымды қа- тропогендік факторлар нәтижесінде түрлі мақсаттағы жұмыс-
сиеттердің нашарлауы, тар (жолдар мен турбиналар салу және т. б.) жүргізуден өте
төмендеуі немесе жой- үлкен өзгерістерге ұшыраған. Антропогендік факторлардың
ылуы.
әрекетінен өсімдіктері жойылған, гидрологиялық режимі мен
Рекультивация – бұ- жер бедері өзгерген, топырақ жабыны бұзылып, ластанған
зылған жерлерді қайта
қалпына келтіру. жерлерді бұзылған жерлер деп атайды.
Шаруашылық іс-әрекеттің əсер ету деңгейіне байланысты
Мелиорация – жердің ландшафтарды өзгерген жəне шартты өзгермеген ландшафтар
құнарлылығын ұзақ
уақытқа көтеру немесе деп бөлді. Өзгерген ландшафтар мынандай түрлерге бөлінеді:
аумақты жалпы сауықты- 1. Əлсіз өзгерген – адамның шаруашылық іс-әрекеті жеке-
ру. леген компоненттеріне əсер еткенімен, негізгі табиғи байла-
Ландшафтық дизайн – ныстары бұзылмаған.
табиғат құрамбөліктерін 2. Бұзылған (қатты өзгерген) – ұзақ уақыт шаруашылықта
белсенді қолдана оты- пайдаланылып, кешендік құрылымы бұзылған, эрозия, дефля-
рып, жасанды ортаны
қалыптастыруға бағыт- ция, батпақтану, тұздану, ластану сияқты жағымсыз үдерістер
талған қызметтің ерек- байқалған ландшафтар.
3. Қайта жаңарған – табиғи байланыстары қоғам қажет-
Айналаны абаттанды- тілігіне байланысты ғылыми негізде мақсатты түрде өзгерген
ру – белгілі бір құрылыс- мəдени ландшафтар.
тық ғимараттың аумағын, Қазіргі кезде ғалымдар мен мамандар бұзылған жерлерді
айналасын эстетика- қайта қалпына келтіріп, оларды ауыл және орман шару-
лық және практикалық
талғамдарға сәйкес көр- ашылықтарына қайтарудың жолдарын іздестіруде. Бұзылған
кейту, жайландыру. жерлерді қайта қалпына келтіру жұмыстары кен, инженер-

74