Page 140 -

Катализаторлар 9.1 Катализаторлар және
реакция шығымын,
бағытын өзгерте ингибиторлар
алмайды,
бірақ реакция
жылдамдығын 1-ТАПСЫРМА. Қауіпсіздік техникасының ережелерін сақта!
арттырады. Сынауыққа құйылған сутек пероксиді ерітіндісіне қалақша ұшымен
Олардың реакция азғана марганец (IV) оксидінің ұнтағын қос. Өз бақылауыңды сипаттап,
Соңғы өнімдер ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
жылдамдығын тәжірибе нәтижесін талқыла. Сұрақтарға жауап бер.
арттыра алудағы 1. Реакция барысында қандай өнімдер түзіледі?
ерекшелігі неде? 2. Қосылған зат реагент болып табыла ма?
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
3. Марганец (IV) оксиді қандай қызмет атқарады?
ТІРЕК СӨЗДЕР: 2-ТАПСЫРМА. Заманауи автокөліктердің қалдық газдар шығарылатын
құбыры арнайы құрылғы – катализдік конвертерлермен жабдықталады. Ол
■ катализатор
құрылғыларда платиналы-палладийлі, платиналы-иридийлі, родий сияқты
■ ингибитор металдар қоспасынан тұратын катализаторлар орнатылады. Бұл катализа-
тордың экологиялық жағынан құбыр бойына орнатылудағы мақсаты неде?
■ гомогенді катализ
■ гетерогенді катализ Катализаторлар қызметін түрлі заттар: газдар, иондар, ме-
талдар мен металл оксидтері, қышқылдар мен негіздер, кешенді
■ белсендіру энергиясы
қосылыстар, қарапайым органикалық заттар мен күрделі табиғи
■ энергетикалық
тосқауыл және синтетикалық полимерлер, су, құм да атқара алады.
Катализаторлар әсерінен химиялық реакция жылдамдығы-
Катализаторлар ның өзгеруіне негізделген химиялық реакцияларды катализдік
– химиялық реакция реакция деп атайды. Катализатор және реагенттер мен өнімдер
жылдамдығын тезде-
тетін, бірақ реакция әртүрлі фазада болса, бұл катализдік реакция гетерогенді ка-
үдерісінде жұмсалмай- тализ болып табылады. Көп жағдайда, катализатор – қатты, ал
тын заттар. Катализа- реагенттер сұйық немесе газ күйінде болады. Ал катализатор
торлар іріктемелі әсер мен реагенттер бір фазада болса, гомогенді катализ болады.
етуімен ерекшеленеді.
3-ТАПСЫРМА. Реакция теңдеуін жаз, қажетті катализаторды cәйкестендір.
Гомогенді және гетерогенді катализ қолданылуымен жүретін реакцияларды
Энергия ажырат:

a) азот пен сутектен аммиактың синтезделуі 1) марганец (IV) оксиді
E катализаторсыз ә) күкірт (IV) оксидінің оттекпен әрекеттесіп, 2) темір
a
күкірт (VI) оксидін түзуі
E катализатормен б) сутек пен оттектен судың синтезделуі 3) платина
a
Бастапқы в) сутек пероксидінің ыдырауы 4) су
субстраттар ∆H R
г) алюминий мен иодтың әрекеттесуі 5) ванадий (V) оксиді

Көптеген химиялық реакциялардың жылдамдықтарының
Уақыт
төмен болу себебі, реакцияға түсу алдындағы реагенттер мо-
▲ 1-сурет. лекуласы энергиясының реакцияның белсенділік энергиясынан
Экзотермиялық төмен болуы, яғни жоғары энергетикалық тосқауылдың (бел-
реакция барысындағы
белсендіру сенділік энергиясының, Eа кДж\моль) болуы. Катализаторлар
энергиясының өзгеруі реакция жылдамдығының белсендіру энергиясын төмендетіп,

140