Page 143 -

2-ТАПСЫРМА. Өнеркәсіпте күкірт (VІ) оксидін күкірт (ІV) оксидінен от- ЕСТЕ САҚТА!
текпен тотықтырып алуда катализатор ретінде V O немесе NO қолдануға
2 5
болады. Бұл реакция электрондары
Катализатор есебінде NO қолданып, күкірт (IV) оксидінен күкірт (VI) ок- алуы қажет бөлшектердің
сидін алу гомогенді катализдік реакцияға жатады. тиімді соқтығысуы үшін ке-
A. Осы гомогенді катализдің катализатор қатысуымен тұрақсыз ара- рек ең аз энергия мөлше-
лық қосылыс түзе отырып, кейін катализаторды бос күйінде бөліп рін белсендіру энергиясы
деп атайды.
шығаруын сатылы реакция түрінде жаз.
үлкен әсер етеді. Тек белгілі бір бөліктер – белсенді орталықтар ҰСҚА
Ә. Егер күкірт (IV) оксидінен күкірт (VI) оксидін алуда V O катализатор
5
2
есебінде қолданылса, ол қандай катализдік реакцияға жатады?
Б. Ә тапсырмасындағы катализатор әсерін сипатта.
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
Гетерогенді катализде реакция катализатор – қатты зат бе-
тінде жүреді. Катализатордың беттік қабатының ауданы мен
оның құрылысы катализатор белсенділігін анықтайды. Беттік
қабатының ауданын арттыру үшін катализаторға әдетте кеуекті
құрылым береді немесе оны кеуекті құрылымды (мысалы,
ЖОБАЛЫҚ Н
пемза, асбест) химиялық бейтарап затқа жұқа қабат етіп жаға-
ды. Қатты катализатор белсенділігіне оның бетінің құрылысы

катализдік белсенділікке ие.
Катализатор бетінде белсенді орталықтың бар екеніне ка-
тализдік у – әрекеттесетін қоспада өте аз мөлшерде болатын
және катализатор белсенділігін төмендететін не толық басатын
зат әсеріне жоғары сезімталдық дәлел.
Белсенді орталық санын арттыру арқылы аралас катализа-
торлардың жоғары белсенділігін түсіндіруге болады.
Енгізілген катализатор белсенділігіне және іріктеуіне та-
сымалдағыш табиғаты әсер етеді. Әртүрлі тасымалдағышқа
енгізілген бір катализатор түрлі типті реакцияны катализдейді.
Бұл тасымалдағыш табиғатына және оның бетінің құрылысына
байланысты катализатордың белсенді орталығының құрылы-
сымен түсіндіріледі.
Алдымен катализатор бетінде газтәрізді немесе еріген әре-
кеттесуші заттардың адсорбциясы жүреді. Катализатор бетінде
белсенді орталық орналасқан, солардың әсерінен адсорбция-
ланған реагенттер атомдары арасындағы байланыс нашарлайды
да, катализатор бетінде реагенттер бөлшектерінің соқтығысу жиі-
лігі көбейеді. Осылай химиялық реакция жылдамдығы артады.

3-ТАПСЫРМА. Өндірісте сутек пен азоттан аммиактың синтезделуі «Га-
бер үдерісі» атауымен танымал. Габер (Хабер) үдерісі – атмосфералық
азот аммиак синтезі арқылы «байланысатын» өнеркәсіптік үдеріс. Азот
және сутек қоспасы жоғары қысымда, қыздырылған катализатор арқылы
өткізіледі. Бұл – экзотермиялық және қайтымды реакция. Аммиак синтезі
реакциясы экзотермиялық болғанымен, Габер үдерісінің өзіне өте көп
энергия қажет: 1 т аммиак өндіруге жұмсалатын электр энергиясының

143