Page 180 -

12.2 Радиоактивті ыдырау

α-ыдырау немесе 1-ТАПСЫРМА. Сұрақтарға жауап бер.
β-ыдырау нтижесінде 1. Радиоактивтілік құбылысының физикалық мәні неде?
радиоактивті 2. Радиоактивті ыдырау типтерін ата. Олардың бір-бірінен айыр-
элементке не болады? машылығы неде?
230ЫҚ НҰСҚА
3. Сәулеленудің қасиеттері мен негізгі сипаттамаларын ата.
ТІРЕК СӨЗДЕР: Сәулеленудің физикалық табиғаты

Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
■ радиоактивті ыдырау Альфа-сәуле электр және магнитті өрістің әсерінен аздап
■ альфа-бөлшектер бағытын өзгертеді, күшті иондайтын қабілет көрсетеді, бірақ
■ бета-бөлшектер өту қабілеті төмендеу. Осылайша мұндай бөлшектердің сыртқы
сәулеленуінен радиациялық қауіп туындамайды. Алайда, олар
■ гамма-бөлшектер
адам ағзасына енген жағдайда ағза ұлпалары сәулеленіп, үлкен
қауіп тудырады.
Бета-сәуле электрлік және магниттік өрістің әсерінен ба-
ғытын қатты өзгертеді, өту қабілеті жоғары, альфа-сәулеге
қарағанда иондау қабілеті төмендеу.
Гамма-сәуле электр және магниттік өрістің әсерінен бағы-
Радиоактивті ыдырау тын өзгертпейді, аздап иондайтын қабілеті бар, өту қабілеті
(radioactive decay) –
тұрақсыз атом ядрола- өте жоғары. Мысалы, ауадағы гамма-сәуленің жылдамдығы
рының қарапайым бөл- жүздеген метр, қорғасын оны 5 см-ге ұстайды, адам ағзасынан
ЖОБАЛ
шектер немесе ядролық тікелей кедергісіз өтеді.
фрагменттер бөлу жо-
лымен құрамының өзге- 2-ТАПСЫРМА. Элементті анықта және оның атомдық құрамын жаз.
руі (заряды – Z, массалық 1. Изотоп 90 Th α-бөлшекті бөледі. Түзілетін элементті анықта.
саны – A). 2. Изотоп 230 Th β-бөлшегін бөледі. Түзілетін элементті анықта.
90
3. Кестені дәптерге сызып алып толтыр.
Альфа-бөлшектер
(alpha particles) – кейбір Сәуле түрі Белгісі Табиғаты Қасиеті Өту қабілеті
радиоактивті атомдардың
ядроларынан бөлінетін
гелий атомының ядро- Радиоактивті өзгерулер
лары (екі протон мен екі
нейтроннан тұрады). Резерфордтың ағылшын ғалымы Ф. Соддимен жасаған ал-
ғашқы тәжірибелерінің өзі радиоактивті ыдырау кезінде бір
Бета-бөлшектер
(beta particles) – кейбір заттардың екінші заттарға айналатынын дәлелдеді. Осы ба-
радиоактивті атомдардың қылаулардың нәтижесі бойынша Резерфорд мынадай қоры-
ядроларынан бөлінетін тындылар жасады:
электрондар. A X → A− 4 Y + 4 He
Альфа-ыдырау. Z Z − 2 2 . Альфа-ыдырау кезінде
Гамма-сәуле элементтің реттік нөмірі 2-ге, ал атомдық массасы 4-ке кемиді.
(gamma radiation) – кейбір A X → A Y + 0 e
радиоактивті атомдардың Бета-ыдырау. Z Z + 1 − 1 . Бета-ыдырау кезінде реттік
ядроларынан бөлінетін нөмірі 1-ге артады, бірақ атомдық массасы өзгермейді. Алайда
рентген сәулелері сияқты ядрода жоқ электрондар қалай шығып кетеді?
сәуленің түрі.

180