Page 177 -

әсерсіз, өздігінен қандай да бір сәуле шығарады. Кейін Бекке-
рель маңызды бір деректі анықтады: сәулелену қарқындылығы
препараттағы уран мөлшеріне байланысты анықталады және
оның қандай қосылыс құрамына кіретініне тәуелді емес. Демек,
сәулелену уран химиялық элементіне тән. Сәулелену тек уранға
ғана тән бе? Бұл сұрақ ерлі-зайыпты Пьер Кюри мен Мария
Склодовская-Кюриді де толғандырды. Олар торий химиялық
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
элементінің радиоактивтілігін анықтады. Кюри ашқан екі жаңа
химиялық элемент полоний (М. Кюридің отаны Польшаның
құрметіне) және жоғары қарқынды сәуле шығаратындықтан
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
радий (сәулелі) деп аталды. «Радиоактивтілік» деген терминді
М. Кюри ұсынды.

2-ТАПСЫРМА. Периодтық кестені пайдалана отырып, әрбір 5-элементке
протон-нейтрон қисық сызығын сыз. Осы қисық сызықта қорғасынды көр- ▲ Нобель сыйлығының
сет. Қандай элементтер қорғасынға дейін, ал қайсысы қорғасыннан кейін лауреаттары Пьер
орналасқан? Тұрақты элементтердің және ыдырау үдерісі бар тұрақсыз Кюри мен Мария
элементтердің аймағын белгіле. Атом ядросының тұрақтылығының атом Склодовская-Кюри
құрылысына қандай қатысы бар?

Барлық изотоптар тұрақты және тұрақсыз (радиоактивті
изотоптар) – өздігінен ыдырайтын болып бөлінеді. Тұрақтыла-
Радиоактивтілік
ры радиоактивті ыдырауға ұшырамайды, сондықтан табиғатта (radioactivity) – атом
сақталады. Тұрақты изотоптарға мысал ретінде О және С
16 12 ядросының өздігінен
алуға болады. Жер қыртысында 280-ге жуық табиғи тұрақты бөлшектер бөле отырып
изотоптар бар. Тұрақсыз изотоптар әдетте радиоактивті болып ыдырауы.
келеді. Сондықтан оларды радиоактивті изотоптар (радиоизо-
Радиация
топтар) немесе радионуклидтер деп атайды. Радиоизотоптар (radiation) – бұл тек ра-
өз кезегінде табиғи және жасанды болып бөлінеді. Екеуі де дио активтілік тұрғысы-
ыдырау үдерісі кезінде альфа- және бета-бөлшектер бөледі. нан ғана емес, сондай-ақ
Ыдырау тұрақты изотоп түзілгенге дейін жалғасады. басқа да физикалық құ-
былыстарды сипаттауға
3-ТАПСЫРМА. Жаңа материалмен танысып, кестені дәптерге сызып алып қолданылатын сәулеле-
толтыр. ну, мысалы: күн радиа-
циясы, жылу радиация-
Сәулелену Заряды Сәулелену қасиеті Табиғаты сы және т.б.
α
Изотоптар
β
(isotopes) – бұл бір хи-
γ миялық элемент атомы-
ның әртүрлілігі, олардың
Радиоактивтілікті одан әрі ағылшын ғалымы Э. Резерфорд массалық сандары әр-
және Польша ғалымдары Пьер Кюри мен Мария Склодовс- түрлі болғанымен атом
кая-Кюри зерттеді. Олардың зерттеулерінің негізінде альфа-, ядросының заряды бір-
дей, яғни Д.И. Менде-
бета- және гамма- сәулелері анықталды.
леевтің периодтық жү-
Альфа-сәулелену – бұл оң зарядталған, 14000–2000 км/с йесінде бір орын алады.
жылдамдықпен ұшатын α-бөлшектер (гелий ядролары). 131 134 134
Мысалы: Cs, Cs, Cs,
55 55 55
136
135 Cs, Cs, Cs.
137
55 55 55
177