Page 59 -

3.6 Кристалдық тор типтері

1-ТАПСЫРМА. «Физика» курсынан заттың агрегаттық күйі неге тәуелді Кристалл заттарда
екенін еске түсіріп, мысалдар келтір. Берілген заттарды екі топқа жікте: ұсақ бөлшектер:
ас тұзы, қант, шыны, тотыяйын, ас содасы, каучук, пластмасса, балауыз. атомдар, иондар,
кристалдық болып екіге бөлінеді. Кристалдық заттарда атомдар ҰСҚА
Топтарға бөліп жіктеу себебін түсіндір. Екі топқа бөліп жазған заттардың
молекулалар қалай
физикалық қасиеттерінде қандай айырмашылық бар? Құрылымындағы
орналасады? Ұсақ
ерекшеліктер қандай? Кристалдық заттарда ұсақ бөлшектер қалай орна-
бөлшектердің
ласады? Кристалдық тор дегеніміз не? Кристалдық тордың қандай түрлері
кеңістіктегі
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
болады?
құрылымы оның
физикалық
Табиғатта заттар газ, сұйық, қатты күйінде кездеседі. Кез кел-
қасиеттеріне әсер
ген зат жағдай өзгерген кезде бір агрегаттық күйден басқасына
етеді ме?
ауыса алады. Мысалы, оттек – кәдімгі жағдайда газ, –1940 °С-та
сұйықтыққа айналады, –218 °С-та көк түсті кристалдардан тұ-
ЖОБАЛЫҚ Н
ратын қатты күйге ауысады. Газ, сұйықтық бөлшектері үнемі
ретсіз, үздіксіз қозғалыста болады. Қатты заттар аморфты және
■ кристалл
белгілі бір ретпен орналасады. Кристалдық заттардың балқу ТІРЕК СӨЗДЕР:
■ иондық кристалдық
температуралары тұрақты болады. Аморфты заттарда атомдар тор
сұйықтықтардағы сияқты ретсіз орналасады. Аморфты заттардың ■ атомдық кристалдық
тұрақты балқу температурасы болмайды. Аморфты заттарды тор
қыздырғанда алдымен жұмсарады, содан кейін ағатындай ■ металдық кристалдық
сұйық күйге өтеді. Аморфты заттарға әртүрлі пластмассалар, тор
резеңке, парафин, желім, шайыр және т. б. жатады. ■ молекулалық
кристалдық тор

◄ 1-сурет. Никель тұзының
кристалдары

Кристалдық заттардағы бөлшектер кеңістікте бір-бірімен
салыстырғанда белгілі ретпен орналасады. Бөлшектерді нүкте
ретінде қарастырса, осы нүктелерді түзу сызықтармен қосса,
кристалдық тор деп аталатын кеңістіктік құрылым пайда бола-
ды. Кристалдың бөлшектері орналасқан нүктелер кристалдық
тордың түйіндері деп аталады. Кристалдық тордың түйінде-
рінде атомдар, молекулалар, иондар болуы мүмкін. Осыған
байланысты атомдық, молекулалық, иондық, металдық торлар
ажыратылады. Кристалдық тор зат құрылымының геометриялық
пішінін көрсетеді. Кристалдар куб, параллелепипед, призма

59