Page 30 -

траекториясын анықтауға болады. Дененің қозғалысын зерт-
υ/мс -1
20 теуде қозғалыс теңдеулерін қолдана отырып, қажетті шаманы
анықтайды. Теңүдемелі қозғалыста дене жылдамдығы бірдей
3
уақыт аралығында бірдей шамаға артады. Үдеуді есептеуге
қандай өлшеулер жеткілікті болатынын нақтылап алайық.
4 Дененің түзусызықты теңүдемелі қозғалысының теңдеуі
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
(2.14) берілген.
0 Δt-2c t/c Егер дене бастапқы жылдамдықсыз, тыныштық күйінен

2.19-сурет. Гольф қозғалған болса, (υ =0) онда орын ауыстыру теңдеуі мына
0
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
добының υ(t) түрде жазылады:
тәуелділік графигі at 2
s = (2.17)
2-ТАПСЫРМА 2
Соңғы теңдеуден дене қозғалысының үдеуін анықтайық:
2.20-суретте графикте
шыққан геометриялық фи- a = s 2 (2.18)
гураны екі бөлікке бөліп, t 2
орын ауыстыруды өз бетің-
ше анықтап көр. Теңүдемелі қозғалатын дененің үдеуін анықтау үшін оның
орын ауыстыруы мен қозғалыс уақытын өлшеу жеткілікті.
Алдымен дененің қозғалысы түзусызықты болуын қамтама-
υ/мс -1 сыз ету керек. Жолды бірнеше бөліктерге бөліп, осы бөліктердің
3 ұзындығы өлшенеді. Содан кейін жолдың әрбір бөлігіне кеткен
уақытты өлшеп алады. Орын ауыстыру мен уақыт белгілі болса,
2.18-теңдеу бойынша әрбір бөліктің үдеуі есептелінеді. Егер
өлшеулер мен есептеулер мұқият орындалса, онда барлық
0
6 t/c бөліктегі үдеулер тең екендігіне көз жеткізуге болады. Демек,
дене тұрақты үдеумен қозғалады деуге болады. Тәжірибе кезін-
де кедергілердің әсерлері болатынын да ескеру керек. Кедер-
2.20-сурет. Дене гілердің әсерлері өлшеулер кезінде ауытқулардың болуына
қозғалыстарының υ(t)
тәуелділік графигі. әкелуі мүмкін. Осыған байланысты өлшеулерді бірнеше рет
қайталауға тура келеді. Егер ауытқулар аз болса, кедергілердің
әсерлерін ескермеуге де болады.
Егер бейсбол добының
жылдамдығы белгілі
бір мезетте нөлге СҰРАҚТАР МЕН ТАПСЫРМАЛАР
тең болса, үдеу неге
тең болады? Ойыңды 1. Қысқы жаттығумен айналысып жүрген шаңғышы тегіс көлбеу
дәлелде. жазықтықтан 3 м/с жылдамдықпен түсіп келеді. Егер оның үдеуі
4 м/с болса, 5 с-тан кейінгі орын ауыстыруын есепте.
2
2. Мотоциклші екі қала арасындағы тегіс тас жолда 100 км/сағ жыл-
2
дамдықпен келе жатыр. Ол тежегішін басқанда үдеуі 0,8 м/с болды.
Егер тежелу бір минутқа созылса, осы уақыт ішінде қанша жол
жүреді?
3. Жағажайда демалып жүрген адамдар көлде катермен жүзіп келуге
2
шықты. Егер катер орнынан 5 м/с үдеумен қозғалатын болса, онда
15 с-та қанша қашықтықты жүзіп өтеді?

30