Page 136 -

СЕН БІЛЕСІҢ БЕ? көпжасушалы ағзалардың ядроларында хромосомалардың екі
жиынтығы болады. Бұл хромосомалардың диплоидты жиын-
Кариотипті анықтаумен
генетика ғылымының тығы деп аталады және 2n деп көрсетіледі. Бұл жерде n - хро-
саласы – цитогенетика мосомалардың бір жиынтығын білдіреді. Хромосомалардың
айналысады. Әр түрдің бір жиынтығын көрсететін санды екіге көбейтеді. Мысалы,
кариотиптерін митоздың өзен шаянының жасушалары ядросындағы хромосомалардың
метафаза сатысындағы
хромосомаларды зерттеп диплоидты жиынтығы 116 немесе 2n=116. Ал жыныс жасуша-
анықтайды. Хромосома- лары ядросынғы хромосомалардың гаплоидты жиынтығы 58
лар санының көп болуы немесе n=58. Хромосомалардың бір жиынтығы бар жасушалар
кариотипті анықтауда гаплоидты жасушалар деп аталады. Ал хромосомалардың
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
қиындықтар туғызады. Ци- екі жиынтығы бар жасушаларды диплоидты жасушалар деп
тогенетикалық зерттеулер
хромосоманың құрылымы атайды. Кейбір ағзалардың сомалық жасушалары үшін хро-
мосомалардың гаплоидты жиынтығы тән. Жыныс жасуша-
мен санындағы өзгерістер- тығы бар төрт жасуша түзіледі.НҰСҚА
ге байланысты болатын лары, өсімдіктердің гаметофиттік ұрпақтары мен споралары
тұқым қуалайтын ауру- гаплоидты болады. Жасуша ядросында хромосомалардың екі
ларды анықтауға мүмкін- жиынтығының болуы көптеген артықшылықтар береді.
дік береді. Хромосомалар
ӨЗІҢДІ ТЕКСЕРЫҚ
санын анықтау үшін тері, Диплоидты жасушалар митоз жолымен бөлінгенде дипло-
жілік майы, лимфоциттерді идты екі еншілес жасуша түзіледі. Бірақ диплоидты жасушалар
қолданады. мейоз жолымен бөлінгенде хромосомалардың жарты жиын-

ТАЛҚЫЛАУ. Жоңышқа диплоидты жасуша (2n) митоз диплоидты жасуша (2n)
мен асбұршақтың хромо-
ЖОБАЛ
сомалар саны 14. Бірақ бұл мейоз
түрге жататын өсімдіктерді диплоидты жасуша (2n) гаплоидты жасуша (n)
өзара тозаңдандырып,
ұрықтандыру нәтиже
бермейді. Осының себебі
неде?
1. Кариограмманы қандай мақсатпен жасайды?
2. Гомологты хромосомалардың негізгі белгілері қандай?
3. Плоидтылық нені білдіреді?
4. Диплоидты және гаплоидты жасушалар қалай түзіледі?
5. Хромосомлардың саны, пішіні мен құрылысы туралы білудің маңы-
зы қандай?

КҮРДЕЛІ ТАПСЫРМА. Көптеген өсімдіктердің ядросында хромосомалар-
дың бір, екі, үш, төрт жиынтығы болады. Мұндай ағзаларды полиплоидты
деп атайды. Өсімдіктердің жаңа іріктемелері әдетте бір-бірінен плоид-
тылығы бойынша ерекшеленеді. Полиплоидты іріктемелердің жемістері,
түйнектері мен тұқымдары жабайы түрлермен салыстырғанда ірі болады.
Мысалы, қызанның жемісі, жүгері мен бидайдың дәнектері ірі болады.
Полиплоидты хромосома жиынтығы бар жасушалар қалай түзулуі мүмкін
деп ойлайсың. Жауабыңды дәлелде.

136