Page 60 -

4.2 Аэробты және анаэробты тыныс

алу

1912 жылы Атлант
мұхитында Ұлыбри- Энергияның босауы
таниядан АҚШ-қа Өмірде жанармайды оттектің қатысуымен жаққан кезде
аттанған алып «Ти-
таник» кемесі апатқа жылу мен жарық шығады және көмірқышқыл газы бөлінеді.
ұшырайды. 100 жыл- Кез келген органикалық зат жанады. Тыныс алу да осы сияқты
дан астам «Титаник» ағзаның тіршілік әрекеттеріне қажетті энергияны өндіретін
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
кемесі 4000 метр те- күрделі биохимиялық үдеріс. Ағзада оттек тотығу реакцияла-
реңдікте мұхит түбін- ры нәтижесінде органикалық заттарды ыдыратып, энергияны
де жатыр. Мұхит-
тың түбінде оттек босатып шығарады.
мүлдем жоқ, дегенмен
1-ТАПСЫРМА. 8-сыныпта тыныс алу үдерісі туралы меңгерген біліміңді еске
зерттеушілер кемені Анаэробты тыныс алуҚ НҰСҚА
тат басып, ыдырай түсіріп, жану мен тыныс алу үдерістерін салыстыр. Олардың айырмашылықта-
бастағанын баяндай- ры мен ұқсастықтарын анықта.
ды. Кеменің коррозияға Тыныс алу үдерісіне оттек қатысатындықтан бұл үдеріс аэ-
ұшырауының себебі робты тыныс алу деп аталады. Аэробты тыныс алу кезінде
неде болуы мүмкін? энергия көп бөлінеді. Энергия жасушаның ішінде митохон-
ЖОБАЛЫ
дрияларда өндіріледі. Жасуша ішінде жүретін тыныс алуды
ТІРЕК СӨЗДЕР:
жасушалық тыныс алу деп атайды.
■ факультативті
микроағзалар
O2
■ сүт қышқылы
0
қыс жаз
■ жасушалық тыныс алу H2S O2
фито- зоо-
ЕСІҢДЕ САҚТА! 100 планктон планктон
10 15 20 25
T ( C)
Аэробты тыныс алудың хи- 18 19 20 21 22 ОТТЕКСІЗ АУМАҚ ШЕКАРАСЫ
200 S %
миялық реакция теңдеуі:
детрит
С Н О + 6О → (органикалық қалдықтар)
6 12 6 2
6СО + 6Н О + 36 АТФ 300 O2
2 2 H2S
T, ⁰C S, %0
Анаэробты
Глюкоза (сапротрофтар)
минералды
заттар
температура
Цитоплазма
2000
жарық мөлшері

Анаэробты ▲ Анаэробты
Митохондрия тыныс алу теңіз түбі тыныс алу
Оттектің теңізде таралуы
Аэробты Анаэробты тыныс алу кезінде ағзалар оттекті қажет етпейді.
тыныс алу
Тыныс алуға оттек қатыспағандықтан қоректік заттар толық
ыдырамайды, сондықтан түзілетін энергияның мөлшері аз
▲ Жасушалық тыныс болады. Анаэробты тыныс алу адам ағзасында ауыр физика-
алу
60