Page 108 -

9.4 Өсімдіктердің тозаңдануы

1-зерттеу Бөлме немесе дала өсімдігі гүлінің құрылысын зерт- Табиғатта гүлді өсімдік-
те. Гүлдің барлық құрамбөліктерін анықта. Аталық пен аналықтың тердің сан алуан түрі өседі.
textbooks nis edu kz
құрылысын анықтап ал. Гүл бөліктеріне салыстырмалы сипаттама бер. Олардың әрқайсысы гүл-
Әртүрлі өсімдіктердің гүлдері құрылысындағы ұқсастықтар мен айыр- дерінің пішіні, көлемі, түр-
машылықтардың себептеріне дәлелдер келтір. түсі және басқа да сипатта-
ры жағынан бірегей болады.
Тозаңдану тәсілдері Гүл өсімдіктің көбеюіне қалай
көмектесетіні туралы ойлан.
Тозаңдану – аталық тозаңының аналықтың аузына түсуі.
Егер тозаң бір гүлдің аталығынан осы гүлдің аналығына түссе
Аталық
немесе бір өсімдіктің екі гүлінің арасында тасымалданса,
онда бұл үдеріс өздігінен тозаңдану деп аталады.
Айқас тозаңдану кезінде бір өсімдіктің тозаңы басқа
өсімдіктің аналық аузына түседі. Генетикалық түр алуан- Жатын
дылығына әкелетін гендердің алмасуы жүреді. Осындай ағ-
залардың тіршілікке қабілеттілігі жоғары болады. Тірек сөздер
Тозаңдану, өздігінен тозаңда-
1-тапсырма Айқас тозаңдануда өсімдіктер бір түрге жатуы тиіс. Мы- ну, айқас тозаңдану
салы, түймедақ тозаңы тек қана басқа түймедақты тозаңдандыра алады.
Бұл әртүрлі түрлердің хромосома санымен қалай байланысты екенін
есіңе түсір.
2-тапсырма Әртүрлі тозаңдану түрлері туралы бейнефильмді көр. Әр

түрдің бірнеше артықшылықтары мен кемшіліктерін атап шық. Кестені
дәптеріңе сызып алып толтыр. Өздігінен тозаңдану

Тозаңдану түрі Артықшылығы Кемшілігі
Өздігінен тозаңдану
Айқас тозаңдану

Жәндіктер арқылы, жел арқылы Айқас тозаңдану
айқас тозаңдану

Тозаң бір өсімдіктен басқа өсімдікке қалай түседі? Оған
жануарлар және адамдар, жел, су сияқты факторлар көмек-
теседі.
Гүлдерді тозаңдандыратын жәндіктердің арасындағы ең
кең таралған түрі – аралар. Шірне мен тозаң оларды қорек
ретінде еліктіреді. Ара гүлден гүлге ұшып-қонғанда оның
жұмсақ денесіне жабысқан тозаң басқа гүлдің аналық аузы-
на түседі. Осылайша тозаңдану жүреді. Жәндіктер арқылы
тозаңданатын өсімдіктердің гүлдерінің түсі ашық және то-
Жәндіктер арқылы
заңдатушыны еліктіретін күшті иісі болады.
айқас тозаңдану

108