Page 35 -

Әктасedu kz
? 1. Тау жыныстары дегеніміз не?
2. Минералдар туралы не білесің?
3. 1-суреттен тау жыныстарының айналымы құбылысын кезеңдермен
сипатта.
Тау жыныстарының массасы бірінші кезекте олардың
тығыздығымен тікелей байланысты. Тау жыныстарының ты-
ғыздығы олардың нығыздалуы мен пішініне сәйкес әртүрлі
3
болады. Тау жыныстарының тығыздығы кг/м өлшем бірлі-
гімен өлшенеді. 2-сурет. Гранит
? 2-суретте бейнеленген гранит пен 3-суретте көрсетілген жанартау-
лық пемзаның тығыздығы туралы не айта аласың? Минерал
9nis Тальк 3-сурет. Жанартаулық пемза
Қаттылық
деңгейі
атауы
1
2
3
Кальцит
4
Флюорит
Апатит
textbooks
5
Ортоклаз
6
Топаз
8
Корунд
4-сурет 7 Кварц Сен білесің бе?
10
Алмас
Мәрмәр – метаморфтық тау
Минералдың қаттылығын анықтаудың бірнеше әдісі бар. жынысы. Ол әктастың уақыт
өте келе қатаюынан пайда
Ең белгілі түрі – бір минералды басқа минералдардың бетін
болады. Мәрмәрдің басты
сызу арқылы қаттылығын салыстыру (4-сурет). Мысалы, тақта
қасиеті – тегістігі. Мәрмәрдің
борымен граниттің бетін сызсақ, бор үгіліп қалады. Бұл – гра- тегістігі одан мүсіндер
ниттің бордан әлдеқайда қатты екендігінің белгісі. Минералдың жасауға мүмкіндік береді
қаттылығы Моос шкаласы арқылы анықталады. Шкаланың (5-сурет).
жұмсақтық шегі тальктан, ал қаттылық шегі алмастың аралы-
ғында есептеледі.

Мен зерттеушімін
Сыныптағы тақта борына графитті қарындашпен сызып көр.
Сыныптағы минералдар мен тау жыныстары жинағындағы кварц-
ты пайдаланып, онымен басқа тау жыныстарын сызып қара. Нені
аңғардың? Зерттеулеріңді қорытындыла.
1. Қаттылық дегенді қалай түсінесің?

2. Минералдардың қаттылығы неге байланысты болуы мүмкін?
3. Минералдың қаттылығын анықтаудың маңыздылығы неде?
Сенің кезегің
1. Тау жыныстарының айналымы деген не?
2. Тау жыныстарының шаруашылық салаларындағы маңызын анық-
та.
3. Минералдардың бағалы болуы неге байланысты? 5-сурет. Мәрмәрдан
жасалған мүсін

35