Page 75 -

4.Гидротехникалық құры- Тасқын су – толассыз жауынның нәтижесінде су деңгейінің расы.kz
Қазақстанда болған гидрологиялық апаттардың сипаты Су тасқынының

Су тасқынының түрлері
Су тасқынының
қиратушы факторлары
негізгі себептері
Су тасқыны – қардың еруі, жау ын-шашын, өзендердегі, 1. Үлкен су массасының
1. Ұзақ нөсер жауын.
textbooks nis edu
2. Қардың және мұздың
көлдер мен теңіздердегі су деңгейінің көтерілуі салдарынан қарқынды ағысы.
қарқынды еруі.
құрлық аймақтарын айтарлықтай су басуы.
2. Биік толқындар, су айна-
3. Қатты желдің өзен, көл су- Топан су – жергілікті аудандағы су деңгейінің көктемдегі лымдары.
ларын жағалауға айдауы.
4. Судағы қалқыма заттар.
жылдам көтерілуі.
лыстардың бұзылуы. қардың еруімен бірте-бірте көтерілуі. 3. Судың төмен температу-
5. Жерасты суларының Айдалған су тасқындары – қатты желдің, өзен, көл суларын 5. Электр сымдарының
көп көлемде жер бетіне жағалауға айдауынан туындайтын су тасқыны. үзілген тогы.
шығуы. Бөгеттердің бұзылуы – гидротехникалық қорғаныс қондырғы- 6. Жұқпалы аурулар.
6. Өзен жолдарының біте- ларының бұзылуы немесе су көлемінің мөлшерден тыс құйылуы
ліп қалуы. салдарынан туындайтын су тасқыны.
Табиғи гидрологиялық қауіптер өзара бір-бірімен тығыз бай- Су апаттарының алдын
ланыста болғандықтан басқа да табиғи үдерістермен жағымсыз алу шаралары:
жалғасуы мүмкін. Жер сілкінісі сел жүруін, тас қын су басуын, қар ✔ ғылыми зерттеулер,
көшкінін туындатуы ықтимал. Көптеген жағдайда теңіз дауылда- бақылаулар, жағдайға
ры, дауыл, шаңды құйын нөсерге, тасқын су басуға, сел жүруі- қадағалау жүргізу,
не ұласуы мүмкін. Табиғи қауіптер ешқашан толықтай жойыла төтенше жағдайлардың
алмайды. Бұл адамзат баласының қоршаған ортаны өзінің тір- туындауына әкелуі мүмкін
шілігі мен дамуының көзі ретінде тұрақты түрде пайдалануына апат, қирау, қиындық
байланысты. туындау қаупі туралы
Гидрологиялық қауіпті құбылыстар – түрлі табиғат факторла-
алдын ала болжау;
рының немесе олардың үйлесімінің әсерінен туындайтын оқиға- ✔ тоғанның, бөгеттің,
лар. Оның кері әсері адамдарға, мал шаруашылығы мен өсімдік суқойма мен басқа
шаруашылығына, экономика нысандары мен қоршаған табиғи нысандардың жағдайына
ортаға зиян тигізуі мүмкін. Соңғы 10 жылдың ішінде Қазақстан- тұрақты бақылау жасау;
да шығу тегіне қарай 300-ден аса әртүрлі су басу болған. Олар- ✔ кептеме тудырмау
дың 70%-ы – көктемдегі су тасу, 20%-ы – жау ын-шашын және үшін өзен мұздарын
10%-ы – басқа да себептерге байланысты болған су басулар. Орал, алдын ала жару;
Тобыл, Есіл, Нұра, Жем, Торғай, Сарысу, Бұқтырма өзендеріндегі ✔ қауіпті аймақтарға
қаупі бар су басулар көп шығындарға апарып соқтырады.
арнайы белгілер қою;
✔ жүзу және құтқару
Сенің кезегің
құралдарын даярлау;
1. Экологиялық мәселе дегеніміз не?
✔ халықты, малды дер
2. Оқулық мәтініндегі құрлық сулары мәселелерімен жоспар бо- кезінде көшіруге дайын
йынша жұмыс жаса. Әр көрсеткішке сипаттама бер:

а) экологиялық мәселені тудырушы факторлар; болу, су тасқыны ықтимал
ә) мәселелердің ауқымы; ауандардан материалдық
б) мәселелердің көрініс дәрежесі; құнды заттарды әкету;
в) экологиялық салдары, қоршаған ортаға әсері. ✔ су тасқыны аймағындағы
3. Құрлық суларының ластану түрлерінің себептеріне талдау жаса. үйлерді судың басуын
Антропогендік әсердің рөлі қандай? болдырмау үшін
4. Тазалаудың кешенді әдістерін құрлық суларының қандай мәсе- белгілі бір уақытта
лелеріне қолдану тиімді? топырақ салынған
қаптармен бекіту.

75