Page 72 -

textbooks nis edu kz
3.3.6 Құрлық суларының сапасын сақтау

Сен:
✔ құрлық суларының
экологиялық
проблемаларын жіктеп,
шешу жолдарын ұсынуды
үйренетін боласың.
Арал мәселесі – адамның іс-әрекетінің салдарынан болған эколо-
гиялық дағдарыстың неғұрлым айқын көрінісі. XX ғасыр дың 60-жыл-
дарындағы Арал алабында су тұтынудың едәуір артуы теңіз деңгейі-
нің апатты түрде төмендеуінің негізгі себебі болды. Әмудария және
3
Сырдария су ағынының азаюы 1960 жылдардағы 50–60 км -тен 1990
3
жылдары 5–7 км -ге дейін байқалды. Теңіз су көлемінің динамикасы
1960 ж. – 53 м, 1987 ж. – 40,3 м, 1992 ж. 37,3 м-ге дейін төмендеген.
1990 жылда теңіз айдынының ауданы 45%-дан астам кішірейіп,
судың көлемі 65%-ға кеміді, судың тұздылығы 3 еседей артты. Суы
2
тартылған теңіз аумағында 30 мың км -ден астам жер шөлге айналды,
олардан жылына 40–150 тоннаға дейін тұзды жел атмосфераға көте-
рілген. Арал маңында антропогендік шөлдену үдерісі жедел өршіп,
климаттың континенттілігі күшейді, шаңды дауылдар жиіледі, топырақ
қабаты, өсімдік жамылғысының нашарлауы, ауыл шаруашылығына
тигізген кері әсері орасан болды. Табиғи орта сапасының нашарлауы 1-сурет. Механикалық тазалау
салдарынан жергілікті халық денсау лығына қауіпті төтенше экология-
лық, әлеуметтік-экологиялық, санитарлық-эпидемиологиялық жағдай
қалыптасты.

Құрлық суларында қалыптасатын экологиялық мәселе-
лерге судың сарқылуы және судың ластануы жатады. Эко-
логиялық мәселелер ауқымы жағынан ғаламдық, аймақтық,
жергілікті болып бөлінеді.
Құрлық сулары экологиялық мәселелерінің бірнеше түрін
қарастыруға болады.
1. Өзендер мен көлдердің ластануы. Құрлық суларын
қорғау мәселелері әсіресе өнеркәсібі дамыған елдердің 2-сурет. Химиялық тазалау
алдында өткір қойылып отыр. Өзен, көл суларының ластану
түрлері шаруашылық салаларында, жылу және электр стан-
цияларының агрегаттарын салқындатуда, үй-жай шаруашы-
лығының ағындыларында кеңінен қолданылады. Мысалы,

Рейн өзенінің ағындысымен Солтүстік теңізге жылына ша-
мамен 24 млн тонна қалдықтар шығарылады.
Балқаш көлінің экологиялық мәселелері Қапшағай су электр
станциясының салынуынан Іле өзені арнасының бөгелуіне
байланысты туындады. Қапшағай СЭС-і қосылған соң, тас-
қын су шығымы 1600–1800 м /с-тан 700–800 м /с-қа дейін
3
3
төмендеген. Балқаш металлургия кәсіпорындарының өндіріс 3-сурет. Ағынды суларды
қалдықтарының әсерінен суда ауыр металдар, мыс, мырыш, биохимиялық тазалау

72