Page 158 -

Карборунд деген не? 10.3 Кремний қосылыстары
Кремний диоксиді мен
кремний карбидін
жартылай өткізгіш 1-ТАПСЫРМА. Құм мен кокстың қоспасын 2000° С-та қыздырғанда әре-
ретінде пайдалануға кеттесіп түзетін өнімнің құрамы 70% кремний және 30% көміртектен тұрады.
болады ма? Осы қосылыстың формуласын жаз.

ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
Құм мен кокстың белгілі қатынастағы қоспасын электр пе-
ТІРЕК СӨЗДЕР:
шінде күйдіргенде «карборунд» деген атаумен белгілі кремний
карбиді (SiC) түзіледі:
■ карборунд
SiO + 2C = SiC + CO
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
■ кремнезем 2 2
Карборундтың кристалдары түссіз болып келеді. Қоспалар
оған қошқыл сұр түс береді. Карборундтың құрылысы алмаздың
құрылысына ұқсайды, кристалдық тордағы атомдардың жар-
тысы кремний атомдарына алмастырылған. Осының әсерінен
тетраэдрдің ортасындағы әрбір көміртек атомы кремний тэт-
раэдрінің төрт төбесінде және керісінше атомымен қоршалған.
Карборунд торындағы коваленттік байланыстар өте берік, оған
қаттылық (тығыздығы – 3,2 г/см ), баяу балқығыштық қасиет
3
береді. Кремний карбиді қасиеттеріне байланысты лазерде
а)
қолданылады, одан егеутастар, қайрақтар жасайды.

2-ТАПСЫРМА. Неліктен кремний карбиді кремний сияқты жартылай өт-
кізгіштік қасиеттерге ие? Оның электрөткізгіштігін қалай арттыруға болады?

Кристалдық кремний диоксиді түссіз, мөлдір кварц крис-
талдары түрінде кездеседі, тау хрусталі деп аталады. Ондағы
қоспалар оны әртүрлі түстерге бояйды да аместист, топаз, агат,
яшма сияқты минералдарды түзеді. Кремнезем – қатты, баяу
балқитын, суда ерімейтін зат. Кристалдық торында кремний
оттектің төрт атомымен, олар өз кезегінде кремнийдің екі
ә) атомымен коваленттік байланыспен байланысқан (2-сурет).
Кварцтың ұсақ түйіршіктері ақ құм болып табылады. Темір
▲ 1-сурет: а) кремний қосылыстары оған сары немесе қызғыш түс береді.
карбиді;
ә) кремний карбидінің
(карборунд)
кристалдық торы

Карборунд
(carborundum) – кремний
карбидінің техникалық
атауы (SiC).

Кремнезем
(silica) – кремний диокси-
ді (SiO ), тау жыныстары-
2
ның негізгі құрамбөлігі.
158