Page 131 -

жатқан оқтың жылдамдығы тақтайды тесіп өткенде азаяды? ЗЕРТТЕ
Көлбеулік бұрышы дене бірқалыпты қозғалатындай таңдап
Көлбеу жазықтықпен
алынған жазықтықпен төмен қарай қозғалған дененің потен- қозғалатын кішкентай
циалдық энергиясы кемігенде, толық механикалық энергиясы арбаның потенциалдық
да кемиді емес пе? Бұл құбылыстар энергияның сақталу заңына энергиясының кинетика-
қайшы келмей ме? лық энергияға түрленуін
mυҚ НҰСҚА
Келтірілген мысалдардағы механикалық энергияның кему зертте.
1. Үстіңгі жағына ұзындығы
себептерін қарастырайық. Тақтайды тесіп өткенде оқ үйкеліс 10 см қағаз жолағы бекітіл-
күшін жою үшін өзінің кинетикалық энергиясының кемуі есебі- ген кішкентай арбаның
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
нен жұмыс жасайды. Дене көлбеу жазықтықпен бірқалыпты массасын таразымен өлше.
сырғанағанда, кинетикалық энергия өзгермейтіндіктен, үйкеліс 2. Көлбеу жазықтықтың
күшіне қарсы жұмыс потенциалдық энергияның кемуі есебінен жоғарғы жағына орналас-
жасалады. Қарастырылған мысалдардың энергияның сақталу тырылған кішкентай ар-
заңына қайшы келмейтін себебі, механикалық энергия кемі- баны босатып жібер де,
генде үйкеліс күшіне қарсы жұмыс жасалады денелер қызып, арба жарық қақпасынан
өткенде 10 см-лік қағаз
ішкі энергиялары артады. жолаққа жарық қанша
уақыт түскенін жазып ал.
ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ
0,10 м
3. υ= өрнегін қол-
2 м биіктіктен еркін құлаған дене құлау уақытының соңғы сәтінде 6 м/с t
жылдамдыққа ие болды. Оның бастапқыдағы потенциалдық энергиясы- данып, кішкентай арбаның
ның қанша пайызы ішкі энергияға айналған? көлбеу жазықтықтың ең
Шешуі: төменгі бөлігіндегі жыл-
2 дамдығын анықта.
1-қадам. Энергияның сақталу заңына сәйкес, mgh = + U. mυ 2
mυ 2 U mυ 2 2 4. E =mgh және E =
2-қадам. U = mgh – . Бұдан = 1 – немесе п к 2
2 mgh 2mgh формулаларын қолда-
U υ 2
= 1 – . нып, кішкентай арбаның
mgh 2gh бастап қыдағы потенциал-
U (6 м/с) 2 9 дық энергиясы мен көлбеу
= 1 –
3-қадам. ЖОБАЛЫ = 1 – 0,9 = 0,1.
= 1 –
2
mgh 2 ∙ 10 м/с ∙ 2 м 10 жазықтықтың ең төменгі
бөлігіндегі кинетикалық
Жауабы: 10 %. энергиясын есепте.
5. h биіктікті өзгерте оты-
СҰРАҚТАР МЕН ТАПСЫРМАЛАР
рып, тәжірибені бірнеше
1. Энергияның сақталу заңын қолданып, ойыншық пистолеттен рет қайталап жасап, нәти-
атылған оқтың бастапқы жылдамдығын анықтау әдісін сипатта. желерді кестеге жаз.
Ескерту: бұл экспериментте тек қана өлшеуіш таспаны немесе сыз- 6. E к қатынасын анықта.
ғышты пайдалануға болады. E
п
2. Серіппе 4 см-ге созылғанда оның серпімді деформациясының 7. Қорытынды жаса.
потенциалдық энергиясы 8 Дж болды. Серіппенің потенциалдық
энергиясы 6 Дж-ге азайса, оның ұзаруы қандай болғаны? Серіппе
деформациясы азайғанда серпімділік күші қандай жұмыс атқарған?
h R
3. Массасы m кішкентай дене биіктігі h көлбеу жазықтық бойымен
сырғанап түседі де, осы құрылғының цилиндр тәрізді бөлігінде
құламай, толық бір айналым жасайды (7.22-сурет). Цилиндрдің 7.22-сурет
радиусы қандай?

131