Page 128 -

Жерде тұрған адам 7.3 Энергияның сақталу
жоғары секіргенде
3 м/с жылдамдыққа және айналу заңы
ие болса, қандай
биіктікке көтеріле
алады? Егер адам Массасы m дене h биіктіктен төмен қарай түскенде ауыр-
Айда тұрып, осындай лық күші W=mgh жұмыс атқарады. Дене төмен қарай түсіп
НҰСҚА
жылдамдықпен келе жатқанда, оның жер бетінен қашықтығы кемігендіктен,
секірсе, онда қандай
биіктікке көтеріледі? потенциалдық энергиясы кемиді.
W= E – E = – (E – E )= – ∆E . (7.13)
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
п1 п2 п2 п1 п
ТІРЕК СӨЗДЕР: Потенциалдық энергияның өзгерісі жұмысқа тең екенін
көрсететін осы (7.13) теңдеу потенциалдық энергия туралы
■ тұйық жүйе
теорема деп аталады.
■ энергияның сақталуы Массасы m денеге түзусызықты қозғалыс кезінде әрекет
мен айналуы
m g⋅
ететін тұрақты F = күштің жұмысын есептейік. Күштің бағыты
материалдық нүктенің жылдамдығының бағытымен (7.18-су-
→ →
υ
υ
1 2 рет), ал ∆r орын ауыстыру векторының бағыты күштің бағы-
ды. ЖОБАЛЫҚ
→ → тымен сәйкес келсін делік (α=0 ). Ox осін қозғалыс бағытымен
О
F F
таңдап алғанда,
0 x x
О
 x
1 1 ∆r =∆x және Fcos 0 =F. Ньютонның екінші заңына сәйкес,
m g⋅
F = ma. Сондықтан F = күштің жұмысы төменде көрсетілгендей
7.18-сурет. есептеледі:

F күштің әрекетінен W = F|∆r |= F∆x = ma∆x. (7.14)
дененің орны мен Үдеу тұрақты болғанда, ∆x-ті кинематика теңдеуінен таба-
жылдамдығының мыз, сонда
өзгеруі
at 2 υ 2 −υ 2
∆=x υ t + = 2 1 . (7.15).
1 2 2 a
Үйкеліс күшін ескерме-
генде, денелер арасын- (7.15)-ті (7.14)-ке қойсақ,
2
да тек қана ауырлық W = υ 2 2 −υ 1 2 = mυ 2 2 − mυ 1 (7.16)
күші мен серпімділік ma 2 a 2 2 .
күші әрекет еткенде, Бұдан жұмыстың кинетикалық энергияның өзгерісіне тең
тұйық жүйенің толық
механикалық энергия- екенін көреміз:
сы сақталады. Осы W= E – E =∆E . (7.17)
тұжырымды механи- к2 к1 к
калық энергияның (7.17) теңдігі кинетикалық энергия өзгерісі туралы теорема
сақталу заңы деп атай- деп аталады.

ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ

Жер бетінен вертикаль жоғары лақтырылған дене 5 м биіктікке кө-
терілген. Денеге бастапқыда қандай жылдамдық берілген? (Ауаның ке-
дергісі ескерілмейді)

128