Page 138 -

Серпімсіз соқтығысу- лер бастапқы импульсі үлкен дененің жылдамдығы бағытымен
да денелер қозғалысты қозғалады.
бір бағытта жалғастыра- Серпімсіз соқтығысуға тағы бір мысал қарастырайық
ды. Серпімсіз соқтығы-
(7.31 - сурет). Бастапқыда тыныш тұрған массасы m вагонға
суда энергияның сақта- →
лу заңы орындалмайды, υ жылдамдықпен келе жатқан массасы сондай екінші вагон
механикалық энергия- серпімсіз соқтығысқанда, вагондар бірге қозғалады. Бастап-
ның бір бөлігі дыбыс →
энергиясына, жылулық қыда тек қана қозғалыстағы вагонда mυ импульс болады.
энергияға немесе ішкі Соқтығысқаннан кейін вагондар массасы 2m болатын бір дене
энергияға айналады.
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
υ
тәрізді жылдамдықпен қозғалады. Қарастырылған тәжірибе-
→ 2
υ υ
де p' = 2 m⋅ = mυ , яғни соңғы және бастапқы импульстер тең.
2
а) Нақты жағдайда екі денеден де көп денелер әрекеттеседі.
→ 1Қ НҰСҚА
υ Импульстің сақталу заңы кез келген тұйық жүйе үшін дұрыс
2
ә) болып табылады. Тұйық жүйедегі n дене үшін импульстің сақта-
→
→
→
лу заңының өрнегі: m υ + m υ +…+ m υ =const . Бұл екіден
1 1 2 2 n n
7.31- сурет. көп денелердің қозғалысын қарастыруға мүмкіндік тудырады.
шарға 0,31 мм/с жылдам-БАЛЫ
ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ
ОЙЛАН
Түзу сызық бойымен υ =10 м/с жылдамдықпен қозғалып келе жатқан
1. Массасы 73 кг кәсіпқой массасы m =10 кг дене, тыныш тұрған массасы m =15 кг денеге соқтығыс-
1
2
ойыншы өз массасының ты. Серпімсіз соқтығысудан кейін екеуі бірге u жылдамдықпен қозғалды.
1/10 бөлігін құрайтын
боулинг шарын таңдап, Сыртқы күштер әсер етпейді деп есептей отырып, анықта:
оған 24 км/сағ жылдам- 1) денелердің соқтығысуға дейінгі жалпы импульсін;
дық берді. 30 км/сағ жыл- 2) денелердің соқтығысуға дейінгі жалпы кинетикалық энергиясын;
дамдықпен қарама-қарсы 3) денелердің соқтығысудан кейінгі жылдамдығын;
бағытта ұшып келе жатқан
ЖО
массасы 0,1 г бал арасы 4) денелердің соқтығысудан кейінгі жалпы импульсін;
шарды тоқтата алар ма еді? 5) денелердің соқтығысудан кейінгі жалпы кинетикалық энергиясын;
Егер ойыншы массасы 2,7 кг 6) бірінші дененің кинетикалық энергиясының соқтығысқанда «жо-

дық берген болса ше? ғалған» бөлігін (пайызбен есепте).
Шешуі:
2. Доппен ойнап жүрген- 1-қадам. Денелердің соқтығысуға дейінгі жалпы импульсін анықтап

де жерге түскен доптың алайық:
қайтадан жоғары көтеріл- p = m υ 1 + m υ 2 формуласындағы векторлық шамалардың қозғалыс
1
2
генін бірнеше рет байқаған бағытына сәйкес таңдап алған Ох осіне проекциялары оң болатынын
шығарсың. Ешбір құралды және υ =0 екенін ескерсек, p=m υ .
1
2
1
пайдаланбай-ақ, шардың 2-қадам. Бастапқыда қозғалыста болған дененің кинетикалық энергия-
жерден серпілуі абсолют 2
серпімді еместігіне қандай сы: E = m υ 2 ; υ = 0 болғандықтан, E =0 . Бұдан E = E + E = m υ .
11
11
дәлел келтіруге болады? K1 2 2 к2 K1 K2 2
3-қадам. Импульстің сақталу заңынан u жылдамдықты анықтайық:
m υ = ( m + ) m υ .
mu u =,
11
11 1 2 m + m
1 2
138