Page 140 -

Бау-бақша 7.6 Реактивті қозғалыс
суаратын иілгіш
түтіктің бойымен
су жібергенде, ол Реактивті қозғалыс импульстің сақталу заңының күнделікті
өздігінен жазыла тіршілікте, техникада қолданылуының мысалы болып табылады.
бастайды. Оны
жазылуға мәжбүр Реактивтік қозғалыс принципі бойынша теңіз жәндіктері қозға-
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
ететін не? лады. Кальмарлар, сегізаяқтар, теңіз құрттар қармалауыштары
арқылы, ал медузалар қолшатырына жиналған суды шашу
ТІРЕК СӨЗДЕР: арқылы орын ауыстырады. Солардың ішінде кальмарды өте
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
жылдам, 60-70 км/сағ жылдамдықпен қозғала алатын болған-
■ реактивті қозғалыс
дықтан, «Тірі торпеда» деп те атайды.
Реактивті қозғалыс қазіргі заманғы техникада да кең та-
раған қозғалыс түріне жатады. Зымырандарды ұшыру реактивті
қозғалыс принципіне негізделген. Реактивті қозғалтқыштар
өте жылдам қозғалатын ұшақтар мен автокөліктерді жасау-
ға да мүмкіндік туғызды. Реактивті қозғалтқыштар екі түрге
бөлінеді: әуе реактивті қозғалтқыштары және зымырандық
қозғалтқыштар. Әуе реактивті қозғалтқыштарда жанармайдың
атмосферадан алынатын оттегімен тотығу энергиясы қолданы-
лады. Зымырандық қозғалтқыштар ауасыз ортада да жұмыс
істей алады.
Зымыранның құрылысы күрделі болғанымен, оның негізгі
бөліктеріне зымыранның қабығы, отын багы, жану камерасы,
7.33-сурет. Теңіз сорғыштар, басқару аппаратурасы жатады. Зымыранның бас
жәндіктерінің бөлігінің аққыш пішіні ұшу кезінде зымыранның ауа кедергісін
реактивті қозғалысы
азайтуға мүмкіндік тудырады.
Зымырандық қозғалтқыштар басқарылатын және басқарыл-
Дененің бір бөлігі одан майтын зымырандарда қолданылады. Зымырaндық қозғaлт-
қандай да бір жылдам- қыштaрда отынды жандыру үшін жанармай мен тотықтырғыш
дықпен бөлініп шыққан
кездегі қозғалысы ре- қолданылады. Ғарышта оттек болмайтындықтан, тотықтырғыш
активті қозғалыс деп отынның жануын қамтамасыз ету үшін қажет. Пайдаланылатын
аталады. отынның агрегаттық күйіне байланысты зымыран қозғалт-
қыштары сұйық отынды және қатты отынды болып бөлінеді
Реактивтік қозғалт- (7.34-сурет). Отын мен тотықтырғыш сорғы арқылы жану каме-
қыш – отынның химия- расына түседі. Жану өнімдері шүмек арқылы сыртқа шығары-
лық энергиясын отын лады. Шүмектің қызметі – сыртқа шығатын газ жылдамдығын
жанғанда пайда болған арттырып, зымыранға үлкен жылдамдық беру (шүмектің жұмыс
газ ағынының кинети- істеу принципі Бернулли принципіне негізделген – онымен
калық энергиясына түр-
лендіру арқылы дененің 11-сыныпта танысатын боларсыңдар).
тарту күшін тудырып, Реактивті қозғалыс импульспен қалай байланысқан? Отын
денені газ ағынының жанғанда жоғары температураға дейін қызған жоғары қы-
бағытына қарама-қар- сымдағы газ шүмектен үлкен жылдамдықпен атқылап шығады.
сы бағытта қозғалтатын
құрылғы.

140