Page 142 -

күшін арттыру, тоқтату, қозғалтқышты қайта қосу) сияқты бір-

υ υ' ' υ υ' ' неше артықшылықтарға ие болғандықтан, ғарыш кеңістігіне
2 1 2 1
ауыр жүктерді, ғарыштық аппараттарды жеткізу үшін қазір де
кеңінен қолданылуда.

ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ
2НҰСҚА
Ғарыш кеңістігінде жүрген ғарышкер қозғалу үшін газ тапаншаны
пайдаланды. Тапанша атылғанда одан массасы 30 г газ 800 м/с жылдам-
7.36-сурет дықпен ұшып шықты. Ғарышкердің скафандрымен қоса алғандағы масса-
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
сы 80 кг. Ғарышкер қандай жылдамдықпен қозғалды?
ОЙЛАН Ғарышкер қозғалу үшін қандай принципке сүйенді?
Шешуі:
1. Балалардың резеңке 1-қадам. Ғарышкер мен оның тапаншасынан шығатын газды тұйық
шарын үрлеп, оның ау- жүйе деп алайық. Тапанша атылғанға дейін жүйедегі денелер тыныш
зын байламастан жібере тұрғандықтан, олардың бастапқы импульстері нөлге тең. Сондықтан,
салғанда болатын құбылы-
сты түсіндір. p + p =0.
2
1
2-қадам. Импульстің сақталу заңына сәйкес p' + p' = p + p = 0
2. Неліктен зеңбіректен 1 2 1 2

горизонталь бағытта оқ немесе

ие болуы үшін қанша отын БАЛЫҚ
υ' = 0=
�υ' +
атылғанда, зеңбірек оқтың m � � 1 1 �υ' + mυ' =0. Бұдан m � 1 1 � 11 � υ' + = – m υ' + 2 � υ 2 2 2 2 � υ' = ' = . 11 11 � υ + � υ + 2 2 υ . υ .
0
�
2 2
1
22
ұшқан бағытына қара-

υ .
ма-қарсы бағытта жыл- � � 1 = � υ' + 1 – m � υ' + 2 2 2 � υ' = � υ' = . 11 � υ + � υ + 2 υ . 2
1
жиды? 3-қадам. 1 2 m 2 11 2
1
υ'
−�
3. Осы екі құбылыстың ұқ- 4-қадам. Ох осін υ' = -пен бағыттас таңдап алғанда (7.36-сурет), υ' =υ' ,
.
2
2
састығы неде? υ' =υ' . 1 � 1 1x 1
2x 2
4. Зымыранның отынды m υ'
есептемегендегі масса- Бұдан шығатыны: υ' = 2 2 .
1
сы – M. Газ тұрақты u m 1
жылдамдықпен шүмек- ⋅ M
тен шығып отырады да, t Есептелуі: υ' = , 003 ar кг 800 c = M
уақытта массасы m отын 1 80 ar кг , 03 c .
толық жанып бітеді. Жер- м
uО
ден ұшырылған зымыран Жауабы: 0,3 с ;
осы уақыт ішінде υ бірінші
Ғарыш кеңістігінде ғарышкерлер өзінің бағытын немесе өзінің жыл-
ғарыштық жылдамдыққа дамдық модулін өзгерту үшін реактивті қозғалыс принципіне сүйенеді.
Ж
керек? СҰРАҚТАР МЕН ТАПСЫРМАЛАР
Оқушы m =− M∆υ деп
жазды. Оқушының қатесін 1. Реактивті қозғалыс деген не?
тап. 2. Реактивті қозғалыстың принципін түсіндір.
3. Реактивті қозғалысқа 2 мысал келтір.
4. Зымырандағы m=1000 кг отын өте жылдам тұтанып, газ күйінде
шүмектен шыққанда, зымыранның қалған бөлігінің массасы 28 т
болды. Газ u=1400 м/с жылдамдықпен шықса, зымыран осы аз
уақыт ішінде қандай жылдамдыққа ие болды?
5. Массасы 115 г хоккей шайбасы 30 м/с жылдамдықпен қақпаның
торына соғылды да, қарама-қарсы бағытқа 25 м/с жылдамдықпен
сырғанап кетті.
142