Page 185 -

Дыбыстың толқын ұзындығы λ= 17 мм – 17 м аралығын- бөгет
да, сондықтан дыбыс толқындары да дифракцияланады. Оны
күнделікті өмірден үнемі бақылаймыз. Ал жарықтың толқын
ұзындығы λ= 0,4 – 0,7 мкм-ге тең, сондықтан жарықтың дифрак-
циясын бақылау үшін саңылаудың не бөгеттің өлшемі өте кіші
болу керек. Жарық толқыны интерференцияланбайтын болса,
1-қадам. 9.23-суретте көріп отырғанымыздай, бөгеттің оң жағындағы ҰСҚА
онда екі саңылау арқылы өткен жарықтың экранда екі жарық 9.23-сурет
кескінін алар едік және бөгеттер шекарасы анық көрінер еді.

Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ 1-ТАПСЫРМА
9.24-суретте оқушының
9.23-суретте су бетіндегі жазық толқынның дифракциясы көрсетілген.
зерттеу нәтижесі бойынша
а) бөгеттен өткен соң толқын ұзындығы неліктен азайды? Толқын
ұзындығынан басқа тағы қандай шама өзгереді? сызылған дифракциялық
көріністің диаграммасы
ә) егер саңылаудың енін ұлғайтса, дифракциялық көрініс қалай өзге-
реді? көрсетілген.
ЖОБАЛЫҚ Н
б) бөгетке дейінгі толқын жиілігі 8 Гц-ке, ал толқын ұзындығы 1,2 см-ге
тең болса, онда толқын жылдамдығы неге тең болады? а) Бөгеттен өткен толқын-
дық көріністің екі қатесін
Шешуі:
көрсет.
толқын ұзындығы сол жақтағы жазық толқын ұзындығынан аз. Толқын ә) Су толқындарының
жоғарыда көрсетілген
ұзындығы мен жылдамдығы су тереңдігіне байланысты өзгереді, яғни саңылаудан ені үш есе үл-
бөгеттің оң жағындағы су тереңдігі аз. Бұл жағдай кеме айлағына өткен кен саңылауы бар бөгет-
кезде болуы мүмкін. тен өткен дифракциялық
Толқын жиілігі толқын тудырушы көздің тербелісіне тәуелді болған- көрінісін сыз.
υ
υ
дықтан жиілік өзгермейді. λ = формуласынан толқын ұзындығына б) Бөгетке дейінгі толқын-
� f дардың толқын ұзындығы
жылдамдық тура пропорционал екенін білесің, сондықтан бөгеттің оң 1,2-ге, ал жылдамдығы 8,0
жағында толқын ұзындығымен бірге, оның жылдамдығы да азаяды. м/с-қа тең. Су толқында-
2-қадам. Егер саңылаудың енін ұлғайтса, онда толқын дифракциясы аз рының периодын есепте.
болады, яғни тек шеті ғана иіледі. тар
3-қадам. Есептің шарты бойынша, толқын жиілігі f=8 Гц, толқын ұзын- саңылауы
дығы λ=1,2 см. су бар бөгет
Толқын жылдамдығын υ=λ ∙ f формуласымен анықтаймыз. толқындары
Олай болса, υ=1,2 см ∙ 8 Гц=9,6 см/с.
Жауабы: толқын
а) су тереңдігі азайғандықтан, толқын ұзындығы мен жылдамдығы да бағыты
азаяды; 9.24-сурет
ә) саңылаудың енін арттырса, толқындар дифракциясы азаяды;
б) толқын жылдамдығы: υ=9,6 см/с.
Оқушы дифракция құбылысын зерттеді делік. Ол үшін тар саңылауы
бар бөгетті қарастырады.
9.24-суретте оқушының зерттеу нәтижесі бойынша сызылған дифрак-
циялық көріністің диаграммасы көрсетілген.
а) Бөгеттен өткен толқындық көріністің екі қатесін көрсет.
ә) Су толқындарының жоғарыда көрсетілген саңылаудан ені үш есе
үлкен саңылауы бар бөгеттен өткен дифракциялық көрінісін сыз.
c) Бөгетке дейінгі толқындардың толқын ұзындығы 1,2 см-ге, ал жыл-
дамдығы 8,0 м/с-қа тең. Су толқындарының периодын есепте.

185