Page 180 -

y 1
λ T= формуласын қолданып, толқын ұзындығы, жиілік және
f
A жылдамдық арасындағы тәуелділікті анықтаймыз:
6 x υ=λ ∙ f (9.4)
λ (9.4) формула негізінде, толқын бір ортадан екінші ортаға
а)
өткенде оның жылдамдығы мен толқын ұзындығы өзгереді, ал
дың тербеліс жылдамдықтың бағытын анықта;СҚА
9.11, а-сурет. жиілік толқын көзіне тәуелді болғандықтан өзгермейді.
Толқын ұзындығы ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
Бау бойымен 4 м/с жылдамдықпен көлденең толқын таралады.
y
T 9.12-суреттегі графикте белгілі бір уақыт ішінде баудың орын ауыстыруы
мен толқынның таралу бағыты көрсетілген. Әр тор көздің қыры 10 см-ге
ЖОБАЛЫҚ НҰ
A тең деп есептеп:
6 x а) амплитуданы, толқын ұзындығын және периодты анықта;

T ә) берілген уақыт мезеттерінде баудағы А, В және С нүктелеріндегі бау-
ә)
б) 30 с ішінде баудың кез келген бөлігі неше тербеліс жасайды?
Шешуі:
9.11, ә-сурет. Период
1-қадам. Әр торкөздің қыры 10 см болса, онда A=20 см=0,2 м;
2-қадам. Толқын ұзындығы λ = 80 см = 0,8 м.
λ 0,8 м
→ 3-қадам. Период T � = формуласымен анықталады. T= = 0,2 с.
υ υ 4 м/с
A
4-қадам. Берілген нүктелердегі тербеліс жылдамдығының бағытын
C x
B анықтау үшін ∆t уақыттағы толқынның ығысуын үзік сызықтармен сызып
аламыз (9.13-сурет). Толқын оң жаққа қарай толқынның таралу бағыты-
на қарай ығысады, яғни берілген нүктелерде тербеліс бағыты: А – төмен,
9.12-сурет В – жоғары, С – төмен.
t
5-қадам. Тербеліс саны N= теңдеуімен анықталады. N=150.
T
Жауабы: а) 0,2 м, 0,8 м, 0,2 с; ә) А – төмен, В – жоғары, С – толқын түр-
→
υ леріне төмен б) 150.
A
C x
B СҰРАҚТАР МЕН ТАПСЫРМАЛАР
1. Көлденең және бойлық толқын дегеніміз не? Мысал келтір.
9.13-сурет 2. Толқындық қозғалыстың қасиеттерін ата.

3. Толқынның таралу жылдамдығы мен орта бөлшектерінің тербеліс
жылдамдығы сәйкес келе ме?

4. Секундомер көмегімен толқын жиілігін қалай анықтауға болады?
5. Ядролық жарылыс кезінде пайда болатын соққы толқыны 500 м/с
жылдамдықпен қозғалып, 2000 м қашықтықты қанша уақытта жүріп
өтеді? Адамдардың соққы толқынынан тығылатын орын іздеуге
уақыты болады ма?
6. Толқын көзінен алыстаған толқын амплитудасының азаюының
себебін ата.

180