Page 190 -

Неліктен маса 10.1 Дыбыс толқындары
қанатын қаққан
кезде ызың естіледі
де, ал құс ұшқан кезде
дыбыс естілмейді? Бізді қоршаған ортадан неше түрлі дыбыстарды естуге
болады: адамдардың дауыстары, музыканың сазды үні, күннің
күркіреуі, автокөліктер мен ұшақтардың дыбыстары, телефон-
шыққан ғарышкерлер БАЛЫҚ НҰСҚА
ның шырылдауы т.б.
Дыбыстың көзі – тербелуші дене. Дыбыстың жиілігі мен
дыбыс көзінің тербеліс жиілігі бірдей болады. Дыбыс қандай
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
ортада таралса да, оның жиілігі өзгермейді. Дыбыс көзінің
тербелістері қоршаған ортаның бөлшектерін тербелтіп, сер-
пімді толқындар тудырады. Дыбыс кез келген серпімді ортада,
10.1-сурет. Бір ұшы
бекітілген металл сұйықтарда, қатты денелерде және газдарда тарала алады.
сызғыштың тербелуі Серпімді ортада дыбыс толқындары таралғанда ортаның тығыз-
дығы өзгеріп, сығылу мен сирету кезектесіп отырады. Дыбыс
ТІРЕК СӨЗДЕР:
бойлық механикалық толқын болып табылады.
■ инфрадыбыс Домбыраны шерткенде, металл сызғыштың бос ұшын тер-
■ дыбыс рефракциясы белткенде (10.1-сурет), егер олар секундына 16-дан кем емес
тербеліс жасайтын болса, онда дыбыс шығады. Адамның құлағы
Инфрадыбыс – адам жиілігі 16 Гц-тен 20 000 Гц-ке дейінгі механикалық толқындар-
құлағына естілмейтін ды ғана естиді.
жиілігі 16 Гц-тен төмен
механикалық толқын- СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
дар.
Кейбір жануарлар дыбыс жиілігінен төменгі жиілікті де, жоғары жиілік-
ті де естиді, мысалы, дельфин 40 Гц пен 200 кГц жиіліктегі тербелістерді
1-ТАПСЫРМА ести алады. Медузалар инфрадыбысты естуі арқылы жүздеген километр
қашықтықта пайда болған дауылды алдын ала сезеді. Жер сілкінісі баста-
Көп нүктелердің орнына ларда пайда болатын инфрадыбыстарды піл, ит, мысық сезіп, алдын ала
сәйкес келетін сөздерді мазасыздана бастайды. Пілдер бір-бірімен инфрадыбыс арқылы тілдеседі.
ЖО
қойып, сөйлемдерді то- Жануарлардың дыбысты қабылдауы да әртүрлі. Мысалы, шегіртке-
лықтыр. лер дыбысты алдыңғы аяқтарымен сезеді. Пілдер дыбыс толқындарын
Ай бетінде ашық ғарышқа құлақтарымен ғана емес, аяқтарымен де қабылдайды.

оның бетіне ... құлап түс- Дыбыс толқындарының ауада таралуын қарастырайық.
се де естімейді, олар бір- Тербелістегі денені қоршаған ортаның қысымы өзгертетінін
бірімен тек ... арқылы ғана алдыңғы тараудан білесің. Дыбыс толқындары ауада тарағанда,
сөйлесе алады. Өйткені дыбыс көзінің айналасындағы ауаның қысымы бірде артып,
ғарыштық ... вакуумға өте
жақын. Тербелетін...бөл- бірде кемиді, ауа бөлшектерінің шоғырлануы мен сиреуі ке-
шектері болмағандықтан, зектесіп отырады. Серіппенің тербелмелі қозғалысы дыбыс
ғарышта ... естілмейді. толқындарының таралуы кезінде серпімді орта бөлшектерінің
шоғырлануы мен сиреуін көрнекі түрде бейнелей алады.
(10.2-10.3-cуреттер).
10.4, а-суретте шеңберлер арқылы кеңістікте таралатын
дыбыстың толқын фронттары, яғни серпімді ортадағы бөл-

190