Page 22 -

25 м/с жылдамдықпен 2.2 Қозғалыстың
қозғалып келе жатқан
пойызда жолаушы салыстырмалылығы
отыр делік. Пойыздың
еденіне қатысты доп
пойыздың қозғалыс Айналамызға бақылап қарайтын болсақ, қоршаған ортаның
бағытына қарай 2 м/с
caлНҰСҚА
жылдамдықпен біздің қозғалысымызға қандай да бір әсер ететінін байқауға
домалап барады. болады. Мысалы, судағы денелердің қозғалысына судың ағы-
Доптың пойыздағы сының әсері болады. Егер қозғалыстағы денелерді бақылаушы
жолаушыға қатысты әртүрлі орындардан қарастырса, дененің қозғалыс сипаты
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
жылдамдығы қандай?
да түрліше болады. Бұл өзгешеліктерді қозғалыстың салыс-
тырмалылығымен түсіндіруге болады.
ТІРЕК СӨЗДЕР:
Бір дененің қозғалысын әртүрлі орындарда орналасқан
■ Галилей түрлендірулері бақылаушыларға қатысты қарастырайық. Уақыт екі санақ
■ салыстырмалы жүйесінде де бірдей өтеді: t =t =t. Ал екі санақ жүйесіндегі
1
2
жылдамдық бақылаушыларға қатысты салыстырмалы түрде алынған жыл-
дамдық пен орын ауыстыру мына түрде өзгереді:
υ ОБАЛЫҚ
Қозғалыстың салыс- → → → (2.7)
υ =υ +υ ;
тырмалылығы – бұл caл 1 2
→ →
бақылаушыға қатысты → =s +s (2.8)
s
қозғалыстың қарасты- 1 2
рылуы. Денелер уақыт- Бұл тәуелділікті итальян ғалымы Галилео Галилей (1564-1642)
тың өтуіне қарай бір- құрметіне «Галилей түрлендірулері» деп атайды.
бірімен салыстырғанда Енді дененің салыстырмалы жылдамдығын анықтауға
бұрынғы орнын өзгерте тоқталайық.
алады.
Қала арасында ұшатын ұшақ 760 км/сағ жылдамдықпен
батыстан шығысқа қарай ұшты делік. Батыстан шығысқа қа-
1-ТАПСЫРМА
рай соққан желдің жылдамдығы – 55 км/сағ. Ұшақтың жердегі
Егер жел ұшақтың бүйірі- бақылаушыға қатысты жылдамдығы қандай?
нен оның жылдамдығына Жердегі бақылаушыға қатысты алынған санақ жүйесіндегі
перпендикуляр бағыт- ұшақтың салыстырмалы жылдамдығы, ауамен байланысты-
та соқса, онда ұшақтың
салыстыр малы жылдам- рылған санақ жүйесіндегі ұшақ жылдамдығы мен жел жыл-
Ж
дығы қандай болар еді? дамдығының векторлық қосындысын береді (2.9-сурет):
→ →
→
ұ
caл
→
υ → υ =υ +υ ж
ұшақ → жел Сан мәндерін орындарына қойып есептейік:
υ =760 км/сағ+55 км/сағ=815 км/сағ.
cал
υ
Шығысқа қарай бағытталған бағыт оң бағыт болсын. Сонда
cал
векторлардың проекцияларының қосындысы 815 км/сағ.
2.9-сурет. Енді ұшақтың кері бағытта қайтқандағы жылдамдығын қа-
Жылдамдықтардың
векторлық растырайық: желдің бағыты мен ұшақтың ауаға қатысты жыл-
қосындысы дамдықтары 2.10-суретте көрсетілген.
υ =760 км/сағ – 55 км/сағ=705 км/сағ.
cал

22